hebrajska-kafe-gazeta.png
IMG-1091.jpg

2022-05-04 talmud izraelski (17) – do życia w godności

kontynuujemy prezentację kolejnych haseł z książki deklaracja niepodległości i talmud izraelski (מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי megilat haacmaut im talmud israeli). dzisiaj hasło: do życia w godności לחיי כבוד lechajej kawód).

w tym rozdziale pięć głównych (choć krótkich) artykułów: orit kamir אורית קמיר godność osobista i wspaniałość godności. wyprawa do czystości żydowskiej godności (כבוד סגולי והדרת-כבוד. המסע לטיהור הכבוד היהודי), meir buzaglo  מאיר בוזגלו godność!? żebyśmy się tylko nie wstydzili ( כבוד?! רק שלא נבוש), cwija walden צביה ולדן godność i wzajemny szacunek. w biblii, w pismach mędrców i dzisiaj (במקרא, בספרות חז"ל ובעת החדשה), alice shalvi אליס שלוי domowa godność córki króla (הכבוד המסופף של בת המלך), szachar ilan שחר אילן godność bycia frajerem (הכבוד לצאת פראייר) a także drobne teksty m.in. dana almagora דן אלמגור, josefa albo יוסף אלבו, nachamana krochmala נחמן קרוכמל.

(foto: okładka omawianej książki)

70lat70ksiazek.PNG

2022-04-07 życie literackie i artystyczne (12) – w polsce przed wojną

jeśli nie bardzo interesują was dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, o których pisał ignacy schiper w 1937, ale ciekawią was dzieje języka hebrajskiego na ziemiach polskich, no to trzeba sięgnąć po książkę z 2019 roku magdy sary szwabowicz: hebrajskie życie literackie w międzywojennej polsce. długo czekaliśmy na taką książkę. nie było książki, nie było i wciąż właściwie nie ma hebrajskiego życia literackiego w polsce. zainteresowanym musiał starczyć rzut oka choćby na opracowanie rafała żebrowskiego i zofii borzymińskiej z 1993 roku: polin – kultura żydów polskich w XX wieku. temat jest zamknięty. może na zawsze. w polsce powojennej najbardziej popularną książką wciąż jest biblia, ale to czasy zbyt odległe. kiedy dostał nagrodę nobla, bardzo popularnym „w temacie żydowskim” był w polsce icchak baszewis singer, ale on pisał w jidysz i nie należy do „tematu hebrajskiego”. ten jest w polsce tylko z importu, głównie i właściwie wyłącznie izraelskiego. to wszystko co było w warszawie, wilnie, lwowie, krakowie i całej galicji, ma swoją niby kontynuację w izraelu, a tam pierwsze co zrobiono to negowano sens i dorobek pisarzy hebrajskich na wygnaniu. podkreślano – jak pisze szwabowicz - że ich działalność zamierała już długo przed wybuchem wojny, a co prawdą nie było – i jak pisze szwabowicz – nieprawdą było, że żydzi w polsce trzymali się hebrajskiego tylko po to, żeby z nim wyemigrować do palestyny (ziemi izraela). szwabowicz twierdzi, że literackie życie hebrajskie w polsce miało „własną dynamikę” i miało być alternatywą do życia w ziemi izraela (palestynie). chwała szwabowicz, że opisała to przedwojenne życie hebrajskie w polsce, a nam chwała, że to nas w ogóle jakoś obchodzi. może najbardziej obchodzi nas jak w tym hebrajskim życiu w polsce wygląda sama polska i co najbardziej obchodziło ich, hebrajskich pisarzy w polsce. i jakie było życie samego języka hebrajskiego na obczyźnie. z odpowiedzią powrócimy niebawem.

(foto: kan org il)

narodziny zycie smierc.jpg

2022-03-30 moral-etyka i musar (15) - israel lipkin z salantu

w tym odcinku docieramy do postaci kluczowej ruchu, który ustanowił za najważniejsze w żydowskim studiowaniu i w życiu człowieka kwestie etyki i moralności. rabin israel lipkin z salantu ישראל ליפקין מסלנט rozpoczął ruch musar תנועת המוסר tnuát hamusár,idąc za naukami josefa zundla z salantu (salant to litewskie miasteczko sałanty), ucznia chaima ickowicza, zwanego chaimem z wołożyna, który to (chaim) po setkach lat jałowego roztrząsania w jeszywach zbędnych kwestii założył jeszywę własną, w której położył nacisk na empatię i pomoc innym. i co dalej? israel lipkin salanter też założył własną jeszywę, znalazł trochę naśladowców i z początku to była nawet taka żarliwa nauka z własnymi dzienniczkami, autoobserwacją, a wszystko po co? by stawać się wciąż lepszym człowiekiem. ale, minęły lata i dzisiaj ruch musaryzmu jest tylko tu i tam częścią nauczania i nie stoi w żadnym razie na pierwszym miejscu, bo w judaizmie stoi tam bóg, który jak wiadomo może, ale nie musi, być miłosierny. a w musaryzmie na pierwszym miejscu stoi człowiek. pewnie trudno to pogodzić, bo łatwiej jest modlić się do niewidzialnego boga, niż do widzialnego i żywego sąsiada za ogrodzeniem. podobno ostatnio w stanach zjednoczonych jest jakieś ożywienie musaryzmu. i my też będziemy ożywiać tę inną drogę judaizmu, będziemy ją badać i szukać tych, którzy nią dzisiaj chodzą. lektur po polsku raczej nie ma. tymczasem można zajrzeć do artykułu haliny postek (musaryzm: między chasydyzmem a haskalą | studia europea gnesnensia 9), w którym czytamy, że chodziło o związek między studiowaniem tory a moralną doskonałością w codziennym zachowaniu. w praktyce studentów było nawet - jak wspomnieliśmy - prowadzenie dzienniczków (może gdzieś się zachowały?). izrael lipkin (salanter) założył uczelnię w wilnie w 1842. gromadzący się w szabat kupcy mieli rozważać kwestie etyczne. w kolejnych publikacjach będziemy śledzić postępy ich oraz całego ruchu wówczas i dzisiaj.

מחצית השקל2.webp

2022-04-06 ​​trzecia świątynia (3) – czy jesteście gotowi?

o świątyni jerozolimskiej pisaliśmy dotąd w numerze 1., że to: świątynia (bet hamikdasz בית המקדש), która dzisiaj nie istnieje, podobnie jak po 72 latach pustki powstała druga świątynia, która od roku 70 n.e. też nie istnieje. od dawna stoi w tym miejscu meczet, ale są w izraelu i na świecie żydzi, którzy chcą zbudować trzecią świątynię, o której pisaliśmy w numerze 3., że prorok ezechiel miał jej wizję i z biegiem czasu były różne projekty i dyskusje poświęcone budowie, a w IV w. n.e. nawet rozpoczęto jej budowę, ale do dzisiaj trzecia świątynia nie powstała.

portal kipa co il pisze: sprawdźcie samych siebie: czy jesteście gotowi na wzniesienie świątyni? na pewno się codziennie o jej wzniesienie modlicie, ale czy naprawdę jesteście na nią gotowi? czy wiecie, co się stanie dzień później?

instytut świątynny doprasza się od ludności o pół szekla na jej budowę. na stronie instytutu widzimy monetę półszeklową, którą można kupić za 270 szekli – czyste srebro 999 o gramaturze 9,6 i średnicy 24 milimetrów. w pudełku wyłożonym jedwabiem i przezroczystym wieczkiem ochronnym. ilość w ofercie jest oczywiście ograniczona.

foto: srebrna półszeklówka

IMG-1091.jpg

2022-03-25 talmud izraelski (16) – żądać i głosić swych praw

kontynuujemy prezentację kolejnych haseł z książki deklaracja niepodległości i talmud izraelski (מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי megilat haacmaut im talmud israeli). dzisiaj hasło: nie przestali żądać i głosić swych praw do godnego życia, wolności i uczciwego trudu w ojczyźnie swego narodu ( לא פסקו לתבוע את זכותם לחיי כבוד, חירות ועמל-ישרי במולדת עמם lo paskú litbóa et zchutám lechajéj kawód, chejrút weamál-jeszarím bemolédet amám).

w tym rozdziale trzy artykuły główne: eliezer szawid אליעזר שביד nie ma praw bez obowiązków (אין זכויות בלי חובות), joram szachar יורם שחר wszystko do czego normalny naród ma prawo (כל מה שעם נורמלי זכאי בו), muki cur מוקי צור minimum rządów, maksimum zobowiązań wobec drugiego (מינימום שלטון, מקסימום מחויבות לזולת), a także m.in. drobne teksty aharona dawida gordona i dawida ben guriona.

(foto: okładka omawianej książki)

narodziny zycie smierc.jpg

2022-03-23 moral-etyka i musar (14) – josef zundel

josef zundel z salantu יוסף זונדל מסלנט 1786-1865, to nauczyciel inicjatora ruchu musar, israela lipkina ישראל ליפקון, o którym w kolejnym odcinku. zundel wychował się u rabina chaima z wołożyna (pisaliśmy o nim 2022-03-02), większość życia spędził w salancie (miejscowość sałanty na litwie). w młodości trochę handlował, ale większość czasu poświęcał na studia w bet midraszu, samotnie, inaczej niż koledzy. czasem jechał do wołożyna do chaima ickowicza po wskazówki, a po jego śmierci wyjechał do poznania, do akiwy eigera עקיבא איגר. mając lat 52 dotarł do erec israel ארץ ישראל, gdzie 27 lat później, gdy zmarł na cholerę, pochowano na na górze oliwnej הר הזייתים har hazeitim. ucząc i nauczając tory nie zajmował się długimi, powikłanymi dysputami (zwanymi פלפול pilpul), tylko przechodził wprost do sedna rzeczy, zawiertej w prawie zwanym halacha הלכה. wiele czerpał z nauk gaona z wilna הגאון מווילנה  (elijahu ben szlomo zalman אליהו בן שלמה זלמן). swego ucznia israela lipkina z salantu, który zainicjował ruch musaryzmu, spotkał w jeszywie w salancie.

maapilim.jpg
IMG-1091.jpg

2022-03-18 talmud izraelski (15) – nie przestali napływać

kontynuujemy prezentację kolejnych haseł z książki deklaracja niepodległości i talmud izraelski (מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי megilat haacmaut im talmud israeli). dzisiaj hasło: nie przestali napływać ( לא חדלו להעפיל lo chidlu lehaapil).

w tym rozdziale sześć artykułów głównych: muki cur מוקי צור: haapala (imigracja do palestyny w okresie mandatu brytyjskiego) (העפלה), binjamin braun בנימין בראון przestali napływać (חִדלו להעפיל), elchanan nir אלחנן ניר dzięki imigrantom (בזכות המעפילים), ari alon ארי אלון pokolenie śmiałka i bohatera, pokolenie bohatera wojny (דור עזוז וגיבור, דור גיבור מלחמה), mordechaj naor מרדכי נאור z imigrantów w maapilim (מעולים למעפילים), joel ben-nun יואל בן-נון okręty imigrantów (maapilim) roją się między akapitami psalmów (אניות המעפילים מתרוצצים בין פסוקי תהלים), a także kilka drobnych not, fragmentów, wierszy, haseł słownikowych, między innymi dawida ben-guriona, chaima nachmana bialika, rabina kuka.

(foto: okręt imigrantów i okładka omawianej książki)

dzieci hamana.jpg

2022-03-17 judaizm i reszta wiary: purim święto tragicznej radości

hitler הטלר w europie dwudziestego wieku zapowiedział zagładę żydów i jej dokonał. żydzi nie zdołali odwrócić tego losu. ale dużo wcześniej, kiedy haman המן w persji w piątym lub szóstym wieku p.n.e zaplanował zgładzić żydów, los się odwrócił i to żydzi powiesili hamana, powiesili dziesięciu jego synów i zamordowal siedemdziesiąt pięć tysięc ludzi w persji.

po jakimś czasie z tego powodu żydzi ustanowili święto odwróconych losów (purim to losy), a dzisiaj ta pamięć rzezi jest okazją do radosnego karnawału żydów dorosłych oraz ich dzieci. jedną z jego atrakcji jest upijanie się do nieprzytomności i wyzywanie i ośmieszanie hamana i wszystkich wrogów żydów. w ekstazie zemsty można wyczyniać brewerie i ultraortodoksyjne środowiska judaizmu nie przeoczą okazji, natomiast dla większości narodu, dorosłych, a szczególnie dzieci, to okazja do powygłupiania się, tańców i pląsów.

kiedy patrzysz z boku to fajnie i wesoło jest. ale z innego boku to tragicznie jest. jedyne tak pełne grozy święto judaizmu.

(foto: dzieci hamana. he wikipedia org)

IMG-1091.jpg

2022-03-11 talmud izraelski (14) – żydzi innych krajów

 

(talmud izraelski (13) – zobacz hebrajska kafé gazeta nr 9)

kontynuujemy prezentację kolejnych haseł z książki deklaracja niepodległości i talmud izraelski (מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי megilat haacmaut im talmud israeli). dzisiaj hasło: żydzi innych krajów ( יהודי ארצות אחרות jehudei aracót acherót). hasło 13. opublikowaliśmy w numerze 9.

w rozdziale trzy nieduże artykuły główne: kcija alon קציעה עלון: spełnić obowiązek (לצאת ידי חובה), mosze krif משה קריף: walka o mit założycielski להיאבק על הסיפור המכונן)). almog behar אלמוג בהר: i tak się w nas załamało (וכך נשבר בנו שבר) oraz fragment prozy eliego amira אלי עמיר: dlaczego psujesz nam święto? מדוע אתה מקלקל לנו את החג? (z powieści תרנגול כפרות kogut ofiarny), a także wiersze: dawida buzaglo גוג בוזגלו i josefa ozera יוסף עוזר.

(foto: okładka omawianej książki)

zelenski i najemnicy.jpg

2022-03-07 najemnicy putina

kipa co il: 400 najemników putina  שכירי חרב של פוטין szuka głowy zelenskiego. otrzymali rozkazy z kremla פקודות מהקרמלין aby zamordować לרצוח prezydenta zelenskiego את הנשיא זלנסקי oraz jego rząd וממשלתו i przygotować grunt do rządów moskwy. prywatna milicja putina – grupa wagnera, wyleciała z afryki, aby uciąć głowę zelenskiego w zamian za בונוס כספי נאה należyty bonus finansowy.

narodziny zycie smierc.jpg

2022-03-02 moral-etyka i musar (13) | chaim z wołożyna wpłynął na moral-etykę judaizmu

chaim z wołożyna חיים מוולוז'ין 1749-1821 (chaim ickowicz) uczył się u rabina minska rafaela zyskinda רפאל זיסקינד z hamburga, potem u arie lejba gincburga  אריה לייב גינצבורג a w wieku lat 19 zaczął naukę u gaona z wilna גאון מווילנה. w 1802 założył jeszywę ec chajim עץ חיים, znaną jako jeszywa wołożyna ישיבת וולוז'ין, a także jako matka jeszyw. był rabinem wołożyna (z roczną przerwą na wiłkomir). jego książka pod tytułem nefesz chaim  נפש חיים dusza życia (i dusza chaima zarazem) z 1824 stała się litwackim manifestem. jeszywa עץ חיים ec chaim stała się wzorcem litwackich jeszyw, a wkrótce jeden z litwaków, israel salanter ישראל סלנטר uznał, że sama nauka tory nie wystarcza, by naprawiać człowieka. chaim podkreślał wagę samodzielnego myślenia, nawet za cenę sporów z poprzednimi mędrcami, a za najważniejsze kwestie nauki i życia uznawał okazywanie miłosierdzia גמילות חסדים gmilút chasadím. jego nauki wpłynęły bezpośrednio na rozwój ruchu musar מוסר, zajmujący się etyką, o którym będziemy pisać w kolejnych odcinkach.

flaga ukrainy.PNG

2022-03-01 | pierwszy izraelczyk w ukrainie ofiarą putina

wczoraj w drodze do mołdawii מולדובה moldowa, uciekając z ukrainy, którą napadły wojska putina, został zabity נהרג neherág roman brodzki (lat 41)  רומן ברודצקי izraelczyk, ojciec dwojga dzieci – אב שניים aw lesznajim - prawdopodobnie w wyniku podejrzenia, że jest czeczenem צ'צ'ן.

IMG-1091.jpg

2022-01-27 talmud izraelski (12) – zagłada, która się wydarzyła

kontynuujemy prezentację kolejnych haseł z książki deklaracja niepodległości i talmud izraelski  (מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי megilat haacmaut im talmud israeli). dzisiaj hasło: zagłada, która się wydarzyła ( השואה שנתחוללה haszoá szenitcholelá).

w rozdziale są tylko dwa artykuły główne: chaim guri חיים גורי: z powodu zagłady czy pomimo zagłady?  (בגלל השואה או למרות השואה?) oraz: dan michman דן מכמן: związek pomiędzy zagładą a powstaniem państwa: mit i rzeczywistość. ( הקשר בין השואה להקמת המדינה: מיתוס ומציאות).  oraz kilka tekstów pomniejszych, takich znamienitych postaci jak: herzel, achad haam, max nordau, jean paul sartre, hilel cajtlin, mosze szaret i andriej gromyko.

(foto: okładka omawianej książki)

IMG-1091.jpg

2022-01-27 talmud izraelski (11) – dom narodowy

kontynuujemy prezentację kolejnych haseł z książki deklaracja niepodległości i talmud izraelski  (מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי megilat haacmaut im talmud israeli). dzisiaj hasło: dom narodowy ( ביתו הלאומי beitó haleumí), czyli prawo żydowskiego narodu do odbudowy swej siedziby, zgodnie z deklaracją balfoura z 2 listopada 1917 i z mandatem ligi narodów.

w rozdziale artykuły: awi sagi אבי שגיא: między patriotyzmem a nacjonalizmem ( בין לאומיות ללאומנות). rut gawizon רות גביזון: narodowe prawa żydów (זכויות הלאומניות של יהודים ). hilel ben sason הלל בן ששון: państwo demokratyczne od początku, nie potem (מדינה דמוקרטית לכתחילה, לא בדיעבד). mosze berent משה ברנט: państwo narodu izraelskiego (מדינת הלאום הישראלית) oraz teksty pomniejsze.

(foto: okładka omawianej książki)

tubiszwat srugim co il.jpg

2022-01-17 | rok drzew

 

o nowym roku drzew ראש השנה לאילנות rosz haszaná lailanót pisaliśmy już przed rokiem (2021-01-28 nowy rok drzew), że 15 dzień miesiąca szwat ט"ו בשבט tu biszwat, to piękny dzień, w którym nie świętuje się niczyjej śmierci, krzywdy, zwycięstwa nad innymi. po prostu sadzi się drzewka. na stronie żydowskiego funduszu narodowego קרן קיימת לישראל keren kajemet leisrael, istniejącego od 1901 roku, można z okazji tego święta ofiarować 18 szekli zamiast 36, co wystarczy na zasadzenie jednego drzewka. w tym roku fundusz będzie sadził drzewka w spalonym w październiku 2020 lesie miasta nof hagalil נוף הגליל, w górnej galilei.

(foto: srugim co il)

יהודים למען ישוע.PNG
judaizm mesjanistyczny symbol.png

2021-01-16 | ecclesia et synagoga

żydzi dla jezusa

jezus żyd z judaizmu jak wiemy został wygnany, a dzisiaj spotyka się w izraelskiej społeczności żydowskiej z powszechną ​(owszem zdarzają się nieliczni sprawiedliwi wśród narodu żydowskiego) niechęcią, a nawet nienawiścią, w dużej części z powodu tragicznej historii nie jezusa a kościoła katolickiego wiele lat walczącego z żydami i judaizmem. ta postawa przenosi się także na żydów uznających mesjanizm jezusa i głoszących wsród innych żydów swoje przekonanie. żydzi dla jezusa יהודים למען ישוע to organizacja żydów mesjanistycznych obecna w wielu miejscach na świecie. w izraelu oskarża się ich między innymi o chrzczenie żydowskich dzieci na przykład w czasie wakacji, na koloniach, gdy dzieci i młodzież są poza domem, a mówiąc i pisząc o nich, nie używa się imienia jeszua ישוע – zbawiciel, tylko jeszu ישו jeszu, co jest interpretowane jako skrótowiec od zwrotu יימח שמו imach szmo niech będzie wymazane imię jego i pamięć o nim.   (foto: ilustracja w israel hajom i logo żydów mesjanistycznych. jak wiadomo mesjaniczni wciąż czekają na mesjasza)

70lat70ksiazek.PNG

2022-01-14​ | życie literackie i artystyczne : kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (10)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. kontynuujemy jej przegląd, ostatnia część była publikowana w [hebrajska kafé gazeta nr 12 1 elul 5781 (09 sierpnia 2021)], a oto ciąg dalszy: druga część część, lata 200-2010. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

2004 eszkol newo (1971) אשכול נבו cztery domy i tęsknota ארבעה בתים וגעגוע arbaá batim wegaagua. trzecia książka autora. powieść ukazuje izraelskość po zabójstwie premiera icchaka rabina w latach 90, poprzez życie czterech par, mieszkających w sąsiedztwie na osiedlu maoz cijon מעוז ציון koło jerozolimy.  w polsce ukazały się tegoż autora:  do następnych mistrzostw (2012) (משאלה אחת ימינה miszala achat jamina, 2007), neuland (2014) (נוילנד, 2011), samotne miłości (2016) (המקוה האחרון בסיביר, hamikwe haacharón besibír 2013).

2005 sara szilo שרה שילה (1958) żadne krasnoludki nie przyjdą שום גמדים לא יבואו szum gamadim lo jawóu. czwarta książka, autorki dotąd książek dla dzieci. czteroczęściowa opowieść o członkach rodziny danon, przybyłej z maroka do kiriat szmona קריית שמונה miasteczka na północy izraela, ostrzeliwanego katiuszami. napisana łamaną hebrajszczyzną. na polski przełożyła agnieszka podpora: krasoludki nie przyjdą. wydawnictwo czarne 2013. 

2008 alon chilo אלון חילו (1972) farma dżaniego אחוזת דג'אני achuzát dżani. druga książka autora, powieść historyczna, dzieje się w jaffie w 1895 w czasie pierwszej fali imigracji żydów do kraju, a dotyczy konfliktu palestyńsko-żydowskiego. dwunastoletni calach dżani mieszka z matką na gospodarstwie, leżącym obok jaffy, tam, gdzie dzisiaj jest tel awiw, a dokładnie kanion azrieli. calach cierpi wizje zagłady jego narodu i widzi, że na miejscu jego gospodarstwa powstaną trzy budynki, trójkątny, kwadratowy i okrągły. książka  dotyka kwestii konfliktu żydowsko-arabskiego, prawa powrotu palestyńczyków i arabskiej przeszłości tel awiwu.

2008 ronit matalon רונית מטלון (1959) głos naszych kroków קול צעדינו kol caadéinu. trzecia powieść autorki. narratorka przygląda się domowi dzieciństwa i członkom rodziny w izraelu lat 50. i 60. matka przybyła z egiptu i żyje z trójką dzieci i starą matką w ubogiej dzielnicy na peryferiach petach tiwky.

2008 dawid grosman דוד גרוסמן (1954) kobieta ucieka przed wieścią אישה בורחת מבשורה iszá boráchat mibsorá. kolejna powieść znanego autora. pozornie normalna rodzina jerozolimska. syn dostaje powołanie do wojska na tereny okupowane, a matka ma złe przeczucia, boi się złej wiadomości i wychodzi z domu.

2009 asaf inbari אסף ינברי (1968) do domu הביתה habaita. jedyna jak dotąd książka autora urodzonego w kibucu afikim opowiada o tymże kibucu, o jego życiu i śmierci, o emigrantach z rosji, którzy tu znajdują swój dom.

2009 lea ajni לאה איני (1962) róża libanu ורד הלבנון wered halewanón. dziesiąta książka autorki. autobiograficzna, dzieje się w czasie wojny w libanie i opowiada o żołnierce imieniem wered (róża), córce ubogich imigrantów, ojcu ocalonym z zagłady w salonikach i obarcza córkę wszystkimi swoimi koszmarami. gdy wybucha wojna, wered zgłasza się do opieki nad żołnierzem, który stał się rośliną, okaleczając siebie, by nie iść na wojnę w libanie. zawiązuje się między nimi „przymierze stukniętych”.

2010 sami bardugo סמי ברדוגו (1970) oto słowa  זה הדברים ze hadwarím. czwarta książka autora. bohater powieści bierze wolne w pracy i po czterech latach jej pobytu zabiera z domu starców swą matkę, urodzoną w maroku, by ją uwięzić w domu, starym, opuszczonym i małym mieszkaniu amidaru (instytucji wpomagającej ubogich), na końcu ulicy w centrum kraju, w którym żył tylko z nią całe życie, bez wspomnień ani podobizn ojca i zaczyna uczyć ją pisania i czytania.  

(foto: kan org il)

Magi_tissot.jpg

2022-01-06 ​​| objawienie pańskie, to jest trzech króli

święto objawienia pańskiego חג התגלות האדון chag hitgalút haadón, także trzech króli – שלושת האמגושים szloszét haamgoszím albo שלושת המגים szloszét hamagím (trzech magów), albo שלושת חכמי המזרח szloszét chachmej hamizrách albo też שלושת חכמי הקדם  szloszét chachmej hakédem (trzech mędrców wschodu). zwą ich różnie ale zawsze jest ich trzech שלושה szloszá, którzy przyszli do betlejem בית לחם bet lechem, by לסגוד lisgód (pokłonić się, oddać, uhonorować, adorować jezusa ישוע jeszua. inaczej להשתחוות lechisztachwót (jakby paść do nóg, a nawet rozpłaszczyć się). chociaż nowy testament ברית החדשה brit hechadaszá nie podaje ilu ich było. światło wychodzi na świat האור יוצא החוצה, לעולם haór jocé hachúca. mędrcy rezprezentują narody świata אומות העולם umót haolám. szli według gwiazdy, bo nie mieli pism żydowskich, przygotowujących naród na przyjście mesjasza לביאת המשיח lewiát hamaszíjach.

(foto: james tissot. podróż magów)

oz okladka ostatni wyklad.jpg

2022-01-02 | izrael 2022 i wybór amosa oza

czy henry kissinger w roku 2012 w jednym z wywiadów powiedział, jak ktoś twierdzi, czy nie powiedział, jak twierdzi on sam, że w ciągu dziesięciu lat nie będzie izraela na bliskim wschodzie – nieważne. jest właśnie rok 2022, izrael istnieje i wciąż istnieje pewna kwestia międzynarodowa, bliskowschodnia i palestyńsko-izraelska. poeta natan zach נתן זך powiedział swego czasu, że co do stosunków obu narodów od powstania państwa izraela w 1948 – arabowie popełnili błąd jeden raz, gdy nie uznając powstałego państwa rozpoczęli z nim wojnę, a żydzi od tamtej pory popełniają błąd za błędem. dlaczego arabowie już nie popełniają błędów? można powiedzieć, że nawet jeśli popełniają, to rana bardziej boli ich, nie innych, bo przecież amos oz w roku swojej śmierci (2018), podczas ostatniego (jak zakładał i jak się stało) wykładu, między innymi stwierdził, że פצע לא מרפאים במקל rany nie leczy się kijem. cały wykład jest bardzo ważny, mijają trzy lata od jego publikacji hebrajskiej, choć po polsku nie widać ani tego ważnego zdania ani całego wykładu (a jeśli jest to jakby go nie było), który w izraelu ukazał się w postaci książki כל החשבון עוד לא נגמר: הנבואה האחרונה ostateczny rachunek jeszcze nie zamknięty : ostatni wykład. i jak to zwykle bywa, szczególnie w przypadku wykładów, słowa najważniejsze znajdują się na końcu. a ponieważ obecnie w izraelu trwa gorączkowa dyskusja, czy oddać tereny okupowane, czy utworzyć jedno państwo dla obu narodów (oz twierdzi, że to niemożliwe,  że taki twór nigdzie nie istnieje, poza szwajcarią), czy utworzyć dwa osobne państwa. oz prowadzi właśnie do tej koncepcji i pisze, że któregoś dnia pojawi się w izraelu przywódca  albo grupa przywódców, którzy zrozumieją, że przywództwo polega na tym, że trzeba zrobić to, co naród głęboko w sercu wie, że trzeba zrobić, i zrobi to, tworząc dwa państwa dla dwóch narodów. jeśli zrobi to w tym roku, czy rację będzie miał również henry kissinger? czy to będzie koniec izraela, czy koniec kwestii izraela na bliskim wschodzie? jeśli kissinger powiedział. a jeśli nie powiedział, to i tak przejdzie do historii.

(foto: okładka książki amosa oza)

powodz w gaju davar1 co il.jpg

2021-12-21 | הצפה למטע תפוזים powódź w gaju cytrusowym. izrael.

(foto: davar1 co il)

IMG-1091.jpg

2021-12-07 | talmud izraelski (10) - wizjoner

kontynuujemy (po numerze 12. prezentację kolejnych haseł z książki deklaracja niepodległości i talmud izraelski  (מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי megilat haacmaut im talmud israeli). dzisiaj hasł o: wizjoner ( הוגה חזון hogé chazón).

chodzi oczywiście o teodora herzla תיאודור הרצל. deklaracja stwierdza, że „w roku 1897 zebrał się kongres syjonistyczny na wezwanie wizjonera żydowskiego państwa i ogłosił prawo narodu żydowskiego do narodowego odrodzenia w swoim kraju”.

w rozdziale jest artykuł główny - joram chazoni יורם חזוני: czy herzel chciał państwa żydowskiego? (?האם הרצל רצה מדינה יהודית haim hercel racá jehudit?) oraz artykuły mniejsze, jak: dawida menachema דוד מנחם: hercel sefardyjski ( הרצל הספרדי hercel hasfaradi), dawida ben-guriona דוד בן-גוריון: na przeniesienie kości beniamina zeewa teodora herzla ( להעלאת עצמות בנימין זאב תיאודור הרצל lehaalat acamot biniamin zeew teodor hercel). jest parę słów chaima nachmana bialika חיים נחמן ביאליק: na pamiątkę kongresu w bazylei ( לזכר הקונגרס בבזיליאה lezecher hakongres bebazilia), zeewa żabotyńskiego זאב ז'בוטינזקי: herzel hebrajski ( הרצל העברי herzel haiwri) oraz bencijona netaniahu בנציון נתניהו: jeden z wielkich ludzi państwa ( אחד מין הגדולים שבאנשי-הנדינה echad min hagdolim szebeanszei-hamediná), a także ciekawe słowa anity szapiry אניטה שפירא: święta naiwności (התמימות הקדושה hatmimut hakdosza), o tym, że herzel wyrastał w całkowitej izolacji od swego narodu i gdyby go znał, to pewnie nie podjąłby się tworzenia państwa dla żydów.

(foto: okładka omawianej książki)

judaizm swiecki.PNG

​​2021-12-03 | judaizm i reszta wiary (13) - judaizm świecko-humanistyczny

bo jest judaizmów wiele. żyd religijny, to w pierwszym skojarzeniu brodacz w kapeluszu z tałesem, frędzlami i tefilin (filakteriami, tymi pudełeczkami na czole i ramieniu) – co dotyczy żydów bogobojnych, dochowujących wierności mojżeszowi, jego prawom i tradycji rodzącej się w łonie tego szacownego nurtu. ale świat idzie dalej, prawa i tradycja w oczach większości bledną, zwyczaje się zmieniają, scenografia, charakteryzacja, choreografia i środki wyrazu wciąż i wciąż podlegają erozji i stają się bardziej light. w naszej gazecie pojawili się dotąd: bogobojni (3), bogobojni, chasydzi (4), bogobojni, litwacy (5), bogobojni, jerozolimczycy (6), bogobojni, neturej karta (7), bogobojni, sefardyjczycy (8), bogobojni – chasydzi toldot aharon i toldot awraham-icchak (9), kipot srugot, religijni narodowi (10), reformowani (11) i konserwatywni (12).

dzisiaj kolejna frakcja: judaizm świecko-humanistyczny יהדות חילונית-הומניסטית jahadút chilonít-humanístit. jako tradycja niereligijna, można rzec bezbożna. ważne są tu wartości świata człowieka i utożsamianie się z żydowską historią i kulturą, a nie wiarą i religijną działalnością. nie ma tu żadnego boga, nawet idei boga jak u rekonstrukcjonistów, o których jeszcze napiszemy. tutaj szabat to odpoczynek מנוחה menuchá i jedność rodzinna משפחתית miszpachtit. nowy rok ראש השנה rosz haszaná to dobry czas na nowe decyzje, a w jom kipúr יום כיפור można zrobić rachunek sumienia i pomyśleć o etyce. w sukot סוכות posiedzieć w szałasie i zjednać się z przyrodą. no i tak dalej. wciąż jednak czlonkowie tego judaizmu uważają go za religię, ale nie religię boga, lecz systemu społecznego.

ten, kto to wymyślił, zwał się sherwin wine i był wcześniej rabinem reformowanym. w 1963 roku w birmingham razem z ośmioma rodzinami otworzył samodzielną synagogę, która początkowo była reformowana, ale po kilku miesiącach wykreśliła z modlitewników słowo bóg.

dzisiaj istnieje już międzynarodowa federacja (the international federation for secular and humanistic judaism, ifshj.net), a ruch wszczepił się także w izrael i rozwija działalność pod szyldem יהדות חילנית – תמורה הומניסטית ביהדות  (jahadút chilonít – tmurá humanistit bejahadut), to jest judaizm świecki – humanistyczny ekwiwalent w judaizmie. chociaż nie ma tam boga, to wciąż są rabini (zwykle bez bród, kapeluszy i oporządzenia), a nawet rabinki (zamiast peruk mają ekwiwalent – własne włosy), którzy na swym portalu (israeli-judaism.org.il) piszą po hebrajsku, co się tłumaczy: większość żydów na świecie i w izraelu nie jest „religijna”: nie przestrzegają oni przykazań halachicznych, nie należą do synagogi, nie są kierowani przez rabinów i nie posyłają dzieci do szkół religijnych. w państwie izraela, religia ortodoksyjna znów jest wpływową siłą, dzieląc judaizm niereligijny na dwa konkurujące obozy w ich stosunku do arabów, do pokoju i wojny, gdzie oba te obozy potrzebują religijnej mniejszości do rządzenia izraelską demokracją. ale w izraelu końca XX wieku, członków religijnych gmin jest około dwudziestu procent, tak jak to było, kiedy państwo powstało.

(foto: logo judaizmu świecko-humanistycznego)

IMG_1629.JPG

2021-11-26| wycieczki izraelskiej młodzieży do polski

dudi szokef דודי שוקף z izraelskiego ministerstwa edukacji, w piśmie datowanym najwyraźniej błędnie: 22 września 2022, a skierowanym do kierownictwa wycieczek i szkół w sprawie otwarcia w październiku 2021 systemu zarządzania wycieczkami, pisze, że z powodu wybuchu epidemii koronawirusa, zostały anulowane w lutym 2020 wszystkie wycieczki młodzieży do polski w trosce o zdrowie ich uczestników. wraz z postępami trzeciej serii szczepień, pojawia się wiele pytań o możliwość przywrócenia tych wycieczek, kierownik informuje, że aż do odwołania nie będzie żadnych zapisów na takie wycieczki, jakkolwiek wszyscy pozostają w pogotowiu w razie pojawienia się możliwości ich przywrócenia i organizowania kursów przygotowawczych tak dla organizatorów, jak samych uczniów, którym przed wyjazdem do polski poświęca się około pięćdziesięciu godzin zajęć.

tymczasem przeprowadza się przygotowania wirtualne, na przykład pod hasłem „pamięci zagłady” זכרון השואה zichron haszóa. można też dopytywać w kwestii wycieczek „od zagłady do istnienia” משואה לתקומה meszoá letkumá.

tyle pismo. jednocześnie przypomnijmy, że istnieje obecnie w izraelu wiele sprzeciwów wobec tego programu z wielu powodów, wśród nich negatywne skutki wśród samej młodzieży. także w polsce słychać wiele głosów krytycznych, a to ze strony usługodawców (na przykład hotelarzy), a to społeczeństwa w ogóle, i głosów zdziwienia takimi faktami jak zakaz kontaktowania się młodzieży izrelskiej z ludnością miejscową, jak program wycieczki obejmujący jedynie takie miejsca jak obozy zagłady i koncentracyjne bez zwiedzania i poznawania polski.

idan jaron, izraelski socjolog, opublikował książkę opisującą świat tych wycieczek – artykuł o niej tutaj.

(foto: auschwitz)

enclosure.PNG
enzo.PNG
IMG-1028.jpg

2021-11-12 | enzo mały dom kultury

 

jael יעל wyjechała z dużego miasta, tel awiwu, i zamieszkała z mężem janiwem fridlerem יניב פרידלר, czyli jakoby uciekli z dużego miasta do moszawu (zob. foto i definicję pojęcia według sieraczków i zaproponuj przekład polski) כפר ורבורג zwanego kfar warburg, pięćdziesiąt kilometrów na południe od telawiwu תל אביב, koło kirjat malachi קרית מלאכי i założyli tam אנזו בית קטן לתרבות enzo bait katán letarbút – enzo mały dom (dla) kultury, to jest taki ośrodek z warsztatami סדנאות sadnaót, buddyzmem בודהיזם budhizm, wieczorami czytania ערבי קריאה i muzyką. piszą oni, że enzo po japońsku to koło, które malują mnisi zen. jael i janiw rozpalają krąg ogniska, w blasku którego uczą się wraz z innymi świata i samych siebie.

oferują seminaria z wiedzy o wschodzie, sztuk plastycznych, literatury, różnych kultur. wydarzenia są płatne. można się na nie zapisać na witrynie ensoculture.com.

co tydzień jael i janiw przysyłają na whatsapp w piątek rano wiersz na szabat, różnych autorów.

tu można zobaczyć kilka minut o seminarium poświęconym wisławie szymborskiej, w którym brał udział między innymi rafi weichert  רפי וייכרט doskonały tłumacz z polskiego na hebrajski wierszy poetki: ensoculture.com/szymborska-1

(foto: jael i janiw fridlerowie, logo ich firmy i słownik sieraczków)

vatican beiwrit.png

2021-11-14 | synagoga v. kościół - kościół v. synagoga

kiedy zaczął się spór? jezus nie chciał zakładać kościoła tylko głosić jego słowo, które miało zmienić/naprawić judaizm. w roku 90. n.e. w jawne יבנה podczas zgromadzenia mędrców חכמים chachamím - doszło do odejścia judaizmu od tego, co później stało się chrześcijaństwem i kościołem. ponieważ świątynia jerozolimska była zburzona, co umniejszyło rolę kapłanów społeczności, zaczęli pojawiać się rabini רבנים – rabaním. oni to doprowadzili do odejścia od braci chrześcijan, a w roku 100. do stworzenia kanonu tanachu תנ"ך – biblii hebrajskiej.

na stronie polskiej rady chrześcijan i żydów widnieje hasło: "oto jak dobrze i miło, gdy bracia mieszkają razem" (psalm 133), które miałoby cementować związek kościoła i synagogi poprzez dialog. skądinąd wiadomo, że taki dialog nie jest możliwy z każdym odłamem judaizmu, który jest przekonany, że słowo z psalmu אַחִ֣ים achím – bracia – odnosi się do żydów.  wśród żydów wciąż rozwijają się nowe trendy, postępuje zeświecczenie społeczności, pojawia się judaizm społeczny i może kiedyś żydzi uznają innych za swych braci.

póki co, historia wciąż jest trudna, ale chrześcijaństwo w ziemi świętej trwa. watykan nie odwraca się, czeka. i właściwie działa, robi co może. istnieje hebrajska strona wiadomości watykańskich: vaticannews.va/he.html

i ciągle coś się dzieje na stronie i w życiu hebrajskojęzycznych katolików w izraelu: catholic.co.il

(foto: catholic.co.il)

agnonhouse.PNG

2021-11-07 | ​szatan w judaizmie

dom agnona בית עגנון beit agnon. dom pisarza zamieniony na jego muzeum. prowadzi działalność kulturalno-oświatową.

jachil caban יחיל צבן, wykład o szatanie השטן hasatán w literaturze mędrców. jakie są tam jego zadania. pojawia się wielokrotnie w midraszach i hagadach. czasem jako anioł śmierci מלאך המוות  malách hamáwet, czasem jako dręczyciel czlowieka. caban mówi o konfliktach moralnych המוסריים  hamusariim i egzystencjalnych הקיומיים hakijumiim w tej literaturze, o napięciu między dobrem a złem, o próbie dotrzymania przykazań wobec pokusy grzechu, o pożądaniu życia i strachu przed śmiercią. organizatorzy chcą także zapytać dlaczego szatanowi nie wolno otwierać ust, i porozmawiać o pojęciu złego oka עין הרע ajn hará. na zoomie, za 20 szekli.

(foto: agnonhouse org il)

purim halloween.PNG

2021-11-01 | ​brakuje nam świętych?

 

szukamy dzisiaj w google חג כל הקדושים chag kol hakdoszím święto wszystkich świętych. pierwsze wyniki to głównie

halloween. w haarec przepis na ciasteczka wszystkich świętych w hiszpanii ספרד  sfarád, akurat. na portalu hidabroot org, pan janon magal ostro sprzeciwił się halloween i powiedział też: w ciągu tysięcy lat żydzi umierali uświęcając imię boga קידוש השם kidusz haszem i nie zgadzali się na zwyczaje chrześcijańskie. a teraz, tu w kraju izraela, ich potomkowie świętują noc wszystkich świętych (halloween האלווין). bez honoru חסרי כבוד chasrej kawód, bez kultury חסרי תרבות chasrej tarbút. profanacja חלולים chilulím. o obchodach święta wszystkich świętych nie znajdujemy nic. żydzi nie poszli z braćmi chrześcijanami נוצרים nocrim, na cmentarze. za to jak wiemy, chrześcijanie w polsce chodzą porządkować cmentarze בתי קברות batej kwarót żydowskie. natomiast jest kolejny artykuł (bhol co il): rodzina chrześcijańska zaaklimatyzowała się na jerozolimskim osiedlu: משפחה נוצרית התאקלמה בשכונה הירושלמית miszpachá nocrít hitaklemá beszchuná hajeruszálmit. śledztwo (sic! אכן achén) wykazało, że to argentyńczycy, podający się za żydów.

nasz komentarz: otóż żydzi religijni (na pewno ci bardzo religijni) nie chcą wśród siebie żadnych gojów גויים gojím, zatem nie będzie końca izolacji i niechęci do gojów, będzie za to ciąg dalszy, obawiamy się, niechęci gojów do żydów, w tym antysemityzmu אנטישמיות antiszémiut. a to brzmi jak niedobra przepowiednia.

(foto: purim to żydowski halloween? religionnews com)

koszer foto dzismis pl.gif

2021-09-15 | koszerne to dozwolone prawem

właściciel restauracji: certyfikat koszerności do rabinatu, to dużo polityki i pieniędzy בעל מסעדה: "תעודת כשרות מהרבנות זה הרבה פוליטיקה וכסף" (ynet). dodajmy, że obecnie w izraelu trwają działania w zakresie zreformowania prawnej kwestii koszerności i jej certyfikatów.

(foto: dzismis com)

usa sudan foto msz.PNG

2021-09-15 | porozumienia abrahamowe​​

15 września 2020 w USA, za rządów donalda trumpa, doszło do podpisania porozumienia abrahamowego הסכמי אברהם heskemei awraham, między izraelem a zjednoczonymi emiratami arabskimi, bahrainem (potem dołączył sudan), to jest religiami, które łączy postać biblijnego abrahama. dziennik maariw מעריב: לאחר שלא חלה התקדמות: ארה"ב לוחצת על סודן לקדם את הסכמי אברהם wobec braku postępów: usa naciska na sudan, by realizować porozumienie abrahama, to jest rozwiązać kwestie, które pozostają otwarte. w czerwcu izrael otworzył ambasadę w abu dabi (abu zabi), we wrześniu meir lapid rozmawiał w maroko o normalizacji stosunków tego państwa z izraelem (maariw).

w 2012 henry kissinger oświadczył i nie skomentował, że w ciągu dziesięciu lat nie będzie problemu izraela na bliskim wschodzie.

nawiasem mówiąc jutro w synagogach rozpocznie się czytanie fragmentu tory o przymierzu między abramem (który otrzymał imię abrahama – ojca narodów). (foto: maariw, msz izraela)

gra na szofar.jpg

2021-09-06 | święto trąbek יום התרוע jom hat'rua

chociaż pierwszego dnia miesiąca tiszri תשרי jest święto trąbek, i rzeczywiście dmą w róg barani, zwany szofar שופר, to w obecnym kalendarzu żydowskim zaznaczono ten dzień jako nowy rok ראש השנה rosz haszaná – i dlatego dzisiaj , 6 września po zachodzie słońca, zaczął się rok ה'תשפ"ב 5782. ale nigdzie (także w biblii) nie ma dowodów, że tego dnia bóg zaczął stwarzać świat. w całej biblii nie ma obchodów nowego roku, a w judaizmie jest nawet więcej innych nowych roków, bo jest dla bydła i jest dla drzew. a nawet, poza tiszri (jesienią), także miesiąc nisan ניסן (wiosną) chciał być nowym rokiem. kłócili się o ten początek stwarzania świata dwaj tanaici תנאים (ci od miszny משנה, która zapoczątkowała talmud תלמוד) – rabi eliezer אליעזר i rabi jehuszua יהושע. i początkowo głową (czyli początkiem) miesięcy ראש החדשים rosz hachodaszím był istotnie nisan, bo wtedy żydzi wyszli z egiptu i wtedy rozpoczęli budowę świątyni. ale w końcu wygrał tiszri, bo ludzie jesienią, po pracy w polu, mają więcej czasu, a poza tym zbierali się wtedy w jerozolimie, bo fetowali budowę świątyni בית המקדש beit hamikdász w jerozolimie, a także obchodzili ważne święta. pierwszego dnia tiszri, według biblii dęli w róg barani – שופר szofar, stąd w polsce mówiło się o święcie trąbek. dęli na rozpoczęcie dziesięciu strasznych dni ימים נוראים jamím noraim. żałosny dźwięk baraniego rogu wzywa do skruchy, pokory, pokuty, refleksji nad swoimi uczynkami i człowiek żyje przerażony nadchodzącym dnia dziesiątego boskim sądem יום הדין jom hadín w dzień przebłagania יום הכיפורים jom kipur(im). i tak dzisiaj pojmuje to judaizm mesjaniczy (mesjanistyczny). okoliczność nowego roku nie była tak ważna.

w judaizmie rabinicznym dzisiaj dominuje idea początku nowego roku i jak każde święto, nowy rok też ma swoje zwyczaje. jedzenie miodu, życzenie szaná metuká שנה מתוקה słodkiego roku, jakkolwiek wiadomo dziś, że słodkie to niezdrowe. poza tym jedzą owoce granatu na okoliczność obfitości, a niektórzy głowę barana, ryby, bo nazwa nowy rok to rosz haszaná ראש השנה, zatem trzeba być na czele, a nie w ogonie. ale, dlaczego komuś, kto zje głowę, miałoby by być lepiej?

simchat tora orianit.edu-negev.gov.il.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 12 1 elul 5781 (09 sierpnia 2021)​

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. kirjat arba

miasto kirjat arba קריית ארבע znane już w biblii, w obecnym izraelu powstawało w latach 1968-1971 na terenie, które już w biblii znane było jako kirjat arba, potem chebron.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 9: מגן על עצמו sam się broni

książka מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי „megilat haacmaut im talmud israeli” deklaracja niepodległości i talmud izraelski –  hasło dziewiąte: מגן על עצמו magén al acmó – sam się broni.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. konserwatywni

na judaizm konserwatywny przyszedł czas, gdy wrocławski (breslau) rabin zachariasz frankel w 1854 uznał, że ruch reformowany idzie za daleko w swych reformach.

3 idee. masz pojęcie. szechina

szechina שכינה to obecność boga w świecie, jeden z jego przymiotów. szechina jako przebywanie oznacza, że bóg przebywa pośród swego ludu.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. rachela, żona

rachela powiedziała mu (rabbiemu akiwie), że wyszła za niego, ale pod warunkiem, że akiwa pójdzie się uczyć.

5 sfat ewer. język hebrajski. słownik sieraczków

jest to pierwszy i jedyny dotąd hebrasko-polski słownik, który zawiera słownictwo z wszystkich okresów rozwoju języka, włącznie z terminologią aramejską.

6 kultury i obyczaje. simchat tora

simchat torá שמחת תורה to dosłownie radość tory – radość tych, którzy właśnie skończyli lekturę pięciu ksiąg mojżeszowych.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (9)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto pierwsza część części lat 2000. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

8 moral-etyka. kajdanower kaw hajaszar

pełno tam demonów i diabłów, a kajdanower pokazuje jak z nimi walczyć.

usciski.jpg

2021-08-04 | nie obejmować i nie całować się

rząd izraelski apeluje קורא koré do obywateli לאזרחים leezrachím, by przestali להפסיק lehafsík obejmować się להתחבק lehitchabék i całować się ולהתנשק ulehitnaszék.

amnon lord israel hajom.PNG

2021-08-02 | polska sprzymierzeńcem

amnon lord אמנון לורד znany izraelski publicysta w dzisiejszym israel hajom ישראל היום w tekście o polsce פולין היא בעלת ברית, אסור לפגוע ביחסים עימה - polska jest sprzymierzeńcem, nie wolno psuć relacji z nią – napisał między innymi, że pomimo swego narodowościowego לאומנית leumanít charakteru i pomimo, że niszczą tam nagrobki מצבות macewót żydowskie, to jednak bezpieczniej żydom mieszkać tam, i pomimo, że swoim prawem blokuje odzyskanie żydom mienia רכוש rchusz, to jednak polacy kupują od izraela broń נשק neszék i inny sprzęt bojowy i jest potencjalnym sprzymierzeńcem w walce z postawami anty-izraelskimi w zachodniej europie.

zydzi w powstaniu.PNG

2021-08-01 | powstanie warszawskie – 77. rocznica wybuchu


wśród żydów na świecie generalnie istniała dotąd wiedza, że było jedno powstanie warszawskie מרד ורשה mered warsza, kiedy w kwietniu 1943 żydzi w getcie zaczęli strzelać do niemców nie robiąc rozróżnienia, kto jest nazistą נאצי naci, a kto nie. dopiero ostatnio przebija się świadomość, że w sierpniu 1944 wybuchło powstanie poza gettem i należy rozróżniać (lehawdíl להבדיל) oba: powstanie w getcie warszawskim מרד גטו ורשה mered geto warsza (było też w białymstoku) i polskie powstanie warszawskie מרד ורשה הפולני mered warsza hapolani. inną sprawą jest kwestia wiedzy o tym powstaniu i udziału w nim żydów oraz stosunku do nich samych polaków. izraelska strona jad waszem יד ושם (miejsce oraz imię) podaje, że brali w nim udział także żydzi – z żydowskiej organizacji bojowej (żob) ארגון היהודי הלוחם irgún hajehudí halochém i że żydzi uwolnili שיחררו szichrerú 4 sierpnia żydów z grecji יוון jawán i węgier הונדריה hungária, więzionych w obozie gęsiówka, którzy do powstania dołączyli. kilka tysięcy żydów zginęło zamordowanych po powstaniu razem z ludnością polską, wśród której się ukrywali הסתתרו histatrú. portal milczy na temat rzekomych zabójstw żydów dokonywanych przez żołnierzy armii krajowej.​​​​​

shutterstock_1854498166_autoOrient_i.jpg

2021-07-29 | wiadomości חדשות chadaszót


zespół ekspertów צֶוֶות המומחים cewét mumchím  (do spraw) pandemii למגֵפות lemagefót zaleca  ממליץ mamlíc podanie לתת trzeciej dawki szczepienia מְנת חיסון שְלישית mnat chisún szliszít dla dorosłych  למבוגרים lemewugarím. (foto: viacheslaw lopatin, shutterstock)
​​​​​

badanie korona.jpg

2021-07-26 | wiadomości חדשות chadaszót

od 8 sierpnia w izraelu niezaszczepieni zapłacą z własnej kieszeni מִכִּיסָם mikisám za badanie na koronę.

izraelczyk, który bez pozwolenia ללא אישור lelo iszúr poleci do czerwonej strefy zapłaci mandat קְנָס knas 5000 szekli. (foto: ynet co il)

klapki ramonmedia com.jpg

2021-07-24 | dzień miłości w izraelu

dzisiaj dzień piętnasty miesiąca aw, czyli ט"ו באב tu beaw. w jerozolimie współcześnie ochodzony jako dzień miłości, bowiem w czasach starożytnych był taki zwyczaj (małe święto), że dziewczęta ubrane na biało w pożyczonych sukniach (żeby nie zawstydzać swym posiadaniem dziewcząt ubogich) wychodziły do winnic, gdzie tańczyły, oferując się chłopcom do zamążpójścia.  opowiada o tym talmudyczny traktat מסכת masechet zwany taanit תענית i zaznacza, że do chłopców zwracały się, mówiąc - dziewczęta piękne: podnieście oczy na piękno, bo kobieta to właśnie piękno יופי jofi. dziewczęta z dobrych rodzin: zwróćcie uwagę na naszą rodzinę משפחה miszpachá, bo kobieta to synowie (oni też będą z dobrych rodzin). dziewczęta ani piękne ani ustosunkowane: zwróćcie na nas uwagę ze względu na niebo שמים szamajim, a kiedy nas okryjecie złotem זהב zaháw, też będziemy piękne. dzisiaj w izraelu tego dnia zakochani mają inne zmartwienia: co kupić na prezent מתנה mataná. tego roku jest preferencja dla prezentów, cieszących oboje, jego i ją. poza tym, wyroby jubilerskie – już kilka miesięcy wcześniej firmy חברות chewrót, sklepy חנויות chanujót, zacierają ręce. kwiaciarze dołączają do kwiatów פרחים prachím różne gadżety, książeczkę z przepisami ספרון מתכונים sifron matkoním, albo karty prezentowe do spa גיפט קארד לספא gift kard lespá. a zamiast winnic כרמים kramím – nie brakuje ofert wydarzeń אירועים eruím, przedstawień הופעות hofaót, koncertów קונצרטים koncertím, i czego tam nie. (fot. ramonmedia com)

rozental maariv co il.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 11 1 aw 5781 (10 lipca 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. beer szewa                                                                                                                                                                            

beer szewa באר שבע to miasto biblijne, którego nazwa wbrew niesprawdzonym pogłoskom nie oznacza siedem studni (nawet jeśli wielkimi literami przy wjeździe miasto reklamuje się cyfrą 7). owszem beer to studnia.

książka מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי „megilat haacmaut im talmud israeli” deklaracja niepodległości i talmud izraelski –  hasło ósme: החיו שפתם העברית hechejú sfatám haiwrít – ożywili język hebrajski.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 8: ożywili własny język hebrajski

książka מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי „megilat haacmaut im talmud israeli” deklaracja niepodległości i talmud izraelski –  hasło ósme: החיו שפתם העברית hechejú sfatám haiwrít – ożywili język hebrajski.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. reformowani

jeden z trzech wielkich nurtów dzisiejszego świata judaizmu (obok ortodoksyjnego i konserwatywnego). zwany też liberalnym, progresywnym. można powiedzieć, że judaizm reformowany jest dla tych, którzy narzekają na żydów bogobojnych w judaizmie rabinicznym. 

3 idee. nawróceni-odwróceni

w polsce ci, którzy w dorosłym życiu dołączają do kościoła i ci, którzy go opuszczają, nie budzą aż tyle emocji co w izraelu nawróceni חוזרים בתשובה chozrím betszuwá (powracający w skrusze) i odwróceni יוצאים לשאלה jocím leszeelá (wychodzący ku pytaniu).

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. chaim nachman bialik

jak pisaliśmy w naszym blogu chaim nachman bialik 87. rocznica śmierci - chaim nachman bialik חיים נחמן ביאליק , urodzony na wołyniu, zmarły w wiedniu, od 1924 zamieszkały w tel awiwie, wielkim poetą był, choć już w tel awiwie nie tworzył poezji.

5 sfat ewer. język hebrajski. słownik slangu ruwika rosentala
w numerach 9 i 10 wspominaliśmy o tym słowniku i teraz po słownikach slangu dan ben amoca i natiwy ben jehudy oraz rafaela safana, przejdźmy do słownika ruwika rosentala.

6 kultury i obyczaje (masz pojęcie). dodatkowa dusza.

neszama jetera נשמה יתרה – to dodatkowa dusza, którą żyd otrzymuje na czas szabatu. taka jest legenda, a praktyce, gdy kończy się szabat i dusza wraca do stworzyciela, żyd dla uspokojenia wącha wonności בשמים besamím, trzymane w naczyniu, znanym w polsce jako balsaminka.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (7)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto trzecia część części lat 90. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

8 moral-etyka. sefer charedim

księgę pobożnych ספר חרדים sefer charedim napisał w XVI wieku eleazar azkari אלעזר אזכרי żyjąc w safedzie צפת cfat i wpadając na pomysł, że przecież każde z 613 przykazań tory תרי"ג מצוות tarjag micwót, odnosi się do jakiegoś członka ciała.

jankeles sztetl.PNG

hebrajska kafé gazeta nr 10 1 tamuz 5781 (11 czerwca 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. kfar chasidim

moszaw  מושב (osada) niedaleko hajfy, założony w 1924 przez chasydów z polski, którzy kupili tam ziemie, między innymi w intencji ich uprawy, ale okazało się, że ziemia tam bagnista אדמת ביצה admat bicá, niezdatna do uprawy, a wokół panuje malaria, jest problem z budową osady, założyciele nie dostali narodowych dotacji, przekazy z polski stanęły, a oszczędności skończyły się.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 7: חיפריחו נשמות

książka מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי „megilat haacmaut im talmud israeli” deklaracja niepodległości i talmud izraelski –  w numerze 9 hkg pojawiło się hasło nie siódme, lecz trzynaste, dlatego teraz będzie właściwe hasło siódme: הפריחו נשמות hifríchu sprawili, że dusze zakwitły.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. kipot srugot

kipot srugot כיפות סרוגות czyli dziergane mycki, włóczkowe jarmułki, to nurt religijno narodowy דתי לאומי datí leumí (nie mylić z religijnym syjonizmem הציונות הדתית hacijonút hadatít), czyli około dziesięciu procent żydowskiej społeczności izraela.

3 idee. or lagoim

prorok izajasz  (42,6) powiedział żydom, chcąc ich pocieszyć,  że są לגוים אור dla narodów światłem – i tak to na razie zostało. oczywiście różni żydzi różnie na to patrzą.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. rafi weichert

rafi weichert רפי וייכרט urodził się (1964) w jaffie i zdaje się od razu zaczął mówić po polsku. chociaż samej polski do dzisiaj nie odwiedził, ale język polski na pewno słyszał w izraelskim, rodzinnym domu. obok wielu odznaczeń izraelskich, jest też złoty krzyż zasługi (2008) wręczony przez prezydenta lecha kaczyńskiego.

5 sfat ewer. język hebrajski. światowy i zajebisty słownik slangu

dan ben amoc דן בן אמוץ pisarz, dziennikarz, satyryk, tłumacz, oraz natiwa ben jehuda נתיבה בן יהודה pisarka,  dziennikarka i leksykografka hebrajskiego slangu, stworzyli słownik zwany מלון עולמי לעברית מדוברת milón olamí leiwrít meduberet (światowy słownik hebrajskiego mówionego).

6 kultury i obyczaje. sziwa

źródeł tej żałoby doszukujemy się w biblii (tanách תנ"ך): józef יוסף josef odsiadywał siedmiodniową żałobę po ojcu jakubie יעקב jaakow. również hiob איוב ijow siedem dni siedział, otrzymawszy złe wieści. polska wikipedia podaje między innymi, że sziwa שבעה, w słowniku doroszewskiego zwana też bosiny, to tygodniowa (od pogrzebu) żałoba po zmarłym.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (7)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto druga część części lat 90. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

8 moral-etyka. menachem mendel lefin cheszbon hanefesz

lefin לפין, zwany satanowerem סטנובר (1749 satanow na podolu - 1826 tarnopol) był żydowskim genialnym dzieckiem i zapowiadał się na wielkiego uczonego. napisał חשבון הנפש cheszbon hanefesz (rachunek sumienia),  dzieło powstało pod wpływem benjamina franklina żywota własnego (the autobiography of benjamin franklin) z opisami drogi rozwoju i doskonalenia się autora, gdzie znajdujemy ogromną zbieżność z ideami judaizmu w zakresie doskonalenia się etyczno-moralnego.

chasyd toldot aharon wiki.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 9 1 siwan 5781 (12 maja 2021) foto: chasyd toldot aharon (wikipedia)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. akka

portowe, na północ od hajfy, miasto akka עכו akko, w biblii wymienione tylko raz (Sdz 1,31), ma bogatą historię i znajduje się na liście światowego dziedzictwa unesco (od 2001), wraz z tutejszą świątynią bahaizmu (od 2008). było stolicą królestwa jerozomskiego, założonego przez krzyżowców, a z polską łączą ją choćby krzyżacy. chaim mosze luzzato, o którego dziele piszemy w tym numerze (ścieżka sprawiedliwych) przybył do akki w 1743, a trzy lata później umarł tu od zarazy.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 13: resztka uchodźców

książka מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי „megilat haacmaut im talmud israeli” deklaracja niepodległości i talmud izraelski – siódme hasło: שארית הפליטה שנצלה מהטבח הנאצי האיום באירופה ויהודי ארצות אחרות resztka uchodźców.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni – chasydzi toldot aharon i toldot awraham-icchak

jedna z dwóch największych grup bogobojnych w izraelu, należąca do antysyjonistycznej organizacji haeda hecharedit העדה החרדית. pilnie strzegą swego religijnego życia, dbając o lokalną tradycję, ubierają się dość odrębnie w jasne kapoty w paski, żyją głównie na obrzeżach sławnej dzielnicy mea szearim מאה שערים na osiedlu domów węgierskich  שכונה בתי אונגרין i w częściowo w bet szemesz בית שמש (a nawet już poza izraelem).

3 idee. giur i ger cedek potocki

giur גיור to przejście na judaizm albo po prostu wstąpienie w szeregi wyznawców judaizmu. generalnie, wielkie problemy nastręcza wszystkim kwestia kto jest żydem, po pierwsze urodzony z matki żydówki, a po drugie choćby właśnie ten, kto zgodnie z prawem żydowskim (halachą הלכה) żydem się stał, czyli zjudaizował התייהד hitjahed.

podobno walentyn potocki, którego chrześcijanie w wilnie 1749 spalili na stosie za to, co zrobił (choć nie wiadomo do końca, że w ogóle istniał), to jedyny polski arystokrata, który dokonał takiej konwersji i przyjął imię abraham ben abraham (abraham syn abrahama).

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. lewi icchak z berdyczowa

jezus chasydów ישוע של חסידים (jeszúa szel chasidím). inny przydomek: סנגורם של ישראל (sanegoram szel israel) adwokat izraela, bo wielce miłował naród izraela i bronił każdego żyda, nawet grzesznika חוטא (choté) i przestępcę  פושע (poszea), bo u wszystkich szukał dobrych stron. za to boga oskarżał za udręki żydów.

lewi icchak z berdyczowa לוי יצחק מברדיצ'ב urodził się 1740 w hoszakowie/hussakowie, zmarł 5 października 1809 (25 tiszri 5570) w berdyczowie, gdzie jest pochowany.

5 sfat ewer. język hebrajski. słownik ben jehudy i słowniki inne

po tak zwanym odrodzeniu języka hebrajskiego, kiedy żydzi znów zaczęli rozmawiać po hebrajsku w życiu codziennym od końca XIX wieku, musiały się pojawić nowe słowniki hebrajsko-hebrajskie i pierwszym był oczywiście słownik samego wskrzesiciela języka eliezera ben jehudy אליעזר בן-יהודה. jego opus magnum liczy tomów 16, a cały tom 17. to tak zwany duży wstęp המבוא הגדול ha mawó hagadól. pierwsze tomy ukazały się w roku 1908, a po śmierci ben jehudy (1922) kolejne, redagowane przez innych, wydawano do roku 1959.

6 kultury i obyczaje. rosz chodesz

hebrajska nazwa początku miesiąca to ראש חודש rosz chodesz, czyli głowa miesiąca. judaizm używa kalendarza księżycowego, więc pierwszy dzień miesiąca to pierwszy dzień nowego cyklu, kiedy nów ma 1% widoczności księżyca. sobota przed nowiem zwie się szabat mewarechin שבת מברכין, bowiem wtedy błogosławi się nadchodzący miesiąc, zmawia modlitwę קידוש לבנה kidúsz lewaná. błogosławi się boga, za to że odnawia miesiące i zaklina rzeczywistość, żeby tak jak my nie możemy dosięgnąć księżyca, nasi wrogowie nie dosięgnęli nas, chcąc uczynić nam zło, za co spadnie na nich przerażenie i strach. a potem wyraża się przekonanie, że król izraela dawid żyje i życzy się swym sąsiadom życia w pokoju i dobrego losu dla całego izraela: osé szalóm bimromáw hu jaasé szalóm aléjnu weal kol israél weimrú amén עושה שלום במרומיו הוא יעשה שלום עלינו ועל כל ישראל ואמרו אמן czyniący pokój na wysokościach, uczyni pokój nam i całemu izraelowi i powiedzcie amen.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (6)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto część części lat 90. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

 

8 moral-etyka. mosze chaim luzzato: ścieżka sprawiedliwych

rabin mosze chaim luzzato, zwany ramchal (1707-1746) wydał ścieżkę sprawiedliwych מסילת ישרים mesilat jeszarim w 1740, wyjechał do ziemi świętej w 1743 i trzy lata później zmarł w akce (akko) podczas epidemii.

chadszon.PNG

2021-04-24 | czytajcie hadshon.edu.gov.il

to gazeta izraelska dla początkujących hebrajskojęzycznych czytelników. jak wynika z adresu, tworzy ją rząd izraela.

słówko חדשון zapisane tu jest w transkrypcji angielskiej, a polskojęzyczni zapiszą je sobie chadszon, bowiem rozróżniamy litery: ה h (delikatne jak w przedwojennej herbacie) i כ ch (jak chleb). to bardzo ważne w wymowie, bowiem niestosowanie tego rozróżnienia (wraz z literą כ wymawianą ch) może prowadzić do niezrozumienia i przykrych konsekwencji, jak na przykład pomylenie rodziców (הורים horim) z dziurami (חורים chorim), albo pieniądze wasze (שלכם szelachem) staną się ich (שלהם szelahem).  sh jako sz dla litery ש – nie wymaga komentarza. chadasz חדש znaczy nowy, chadaszot חדשות to wiadomości, a chadszon חדשון przetłumaczmy jako nowiniarz.

portal gazety jest bardzo rozbudowany i oprócz doniesień z izraela i ze świata zawiera dużo materiałów językowych i słownikowo-encyklopedycznych. wiadomości są z pierwszej ręki, a poziom językowy i edukacyjny rządem gwarantowany.

ogrody bahaitów.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 8 1 ijar 5781 (13 kwietnia 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. hajfa

hajfa, trzecie co do wielkości miasto izraela (ponad 250 tysięcy mieszkańców), nie jest szarym i smutnym, przemysłowym i robotniczym miastem. hajfa ma morskie wybrzeże z plażami i piękny górzysty łańcuch karmelu. ma biedniejsze dzielnice na dole i zamożne na górze. ma historyczną dzielnicę niemiecką i światowe cetrum bahaitów ze światynią i ogrodami.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 6: ostatnie pokolenia

deklaracja niepodległości i talmud izraelski – szóste hasło: ostatnie pokolenia wracają na swą ziemię tłumnie, (jako) pionierzy, nielegalni imigranci i obrońcy.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni, sefardyjczycy

sefardyjczycy bogobojnymi w naszym rozumieniu stali się właśnie dopiero w izraelu. zachowali swą częściową, orientalną, odmienność kulturową, włącznie ze zwyczajami, nawykami i przekonaniami religijnymi.

3 idee. sitra achra

druga strona – świat demonów, grzechu i zła. bóg wypełniający sobą cały wszechświat, gdy chciał stworzyć nasz, ludzki świat, musiał się trochę skurczyć, co demon wykorzystał, anektując trochę przestrzeni.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. israel juwal

juwal bada skąd się wzięli na świecie rabini jako profesja i jak zyskali uznanie i posłuch wśród żydów. w swych artykułach pisał też, że żydzi bardzo się cieszyli na wieść o husytach i tym rozłamie w kościele, a także obala mit o ataku krzyżowców na żydach.

5 sfat ewer. język hebrajski. styl jerozolimski

ben jehuda rozumiał, że nie wystarczą nowe słowa, by uzupełnić biblijny teazurus i że potrzebne jest tworzenie nowych tekstów publicystycznych i literackich, by pokazać, że po hebrajsku można pisać stylem żywym i naturalnym.

6 kultury i obyczaje. dzień niepodległości

mijają 73 lata istnienia żydowskiej siedziby narodowej, w której mieszka ponad sześć milionów żydów (ponad osiem milionów wciąż poza izraelem) i wciąż nierozwiązany został główny problem.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (5)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto część druga lat 80. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

8 moral-etyka. kalonimus ben kalonimus: ewen bochen

satyryczna proza rymowana, krytykująca niemoralność i niereligijne zachowania współczesnych autora. w rozdziale dobry los kobiety מה טוב גורלה של אשה mężczyzna narzeka do boga, że nie uczynił go kobietą.

melamed samarkanda wikipedia.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 7 1 nisan 5781 (14 marca 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. tyberiada

leży nad brzegiem jeziora genezaret כנרת kineret i na oczach jezusa zbudował je herod antypas, ten sam, z którym łączy się ewangeliczną historię rzezi niewiniątek.  wśród obiektów – XII-wieczny kościół św. piotra. na dziedzińcu stoi pomnik – polski ołtarz ojczyzny z herbami polskich miast – ufundowany przez żołnierzy armii andersa w 1945 roku.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 5: dążyli by się uchwycić 

naród żydowski dążył, by trzymać się starej ojczyzny מולדת העתיקה molédet haatiká. kwestie te omawiają cztery obszerniejsze teksty. 

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni, neturej karta

 po aramejsku to strażnicy miasta. najbardziej ekstremistyczna grupa bogobojnych. walcząca z państwem izraela, antysyjonistyczna, do której należą także antysyjoniści chasydzcy i sefardyjscy. uważają, że państwo izraela to fortel szatana.

3 idee. tag mechir

 tag m(e)chir to metka z ceną. tego pojęcia używają żydowscy ekstremiści do określenia swej idei niszczenia mienia i zastraszania tamtejszych arabów przez podpalanie aut, obraźliwe graffiti, rzucanie kamieniami i granatami gazowymi, niszczenie meczetów i mienia, podpalanie pól i gajów. to  cena nienawiści arabów do żydów i państwa żydowskiego.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. profesje. mełamed.

skoro żydzi to naród księgi, który nie zna analfabetyzmu, to dlaczego statut nauczyciela – małameda – wśród żydów polskich XIX wieku – jak pisze zofia borzymińska (szkolnictwo żydowskie…) – „na ogół nie był zbyt wysoki”?  

5 sfat ewer. język hebrajski. język mówiony i slang

izraelczycy używają slangu i to niemal we wszystkich grupach społecznego życia: żołnierze, bogobojni, internauci, jerozolimczycy.  

6 kultury i obyczaje. pesach, przaśniki, jezus

święto pesach פסח. właściwie tylko pierwszy dzień to święto pesach, a kolejnych siedem dni to święto przaśników חג המצות chag hamacót. istnieje dziś państwowy prawny zakaz wypiekania pieczywa w czasie święta. ale można je kupić u arabów. 

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (4)

„70 lat 70 książek”, rodzaj kanonu, który warto i wypada znać. oto część pierwsza lat 80.

8 moral-etyka. rambam księga wiedzy (część miszne tora) 

zwał się mosze ben majmon i należy do grona największych myślicieli judaizmu i filozofów średniowiecza. w księdze miszne tora משנה תורה czternasty rozdział omawia między innymi kwestie moralności i etyki.

bogobojni jerozolimczycy wikipedia.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 6 1 adar 5781 (13 lutego 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. safed

kto nie zwiedził safedu, nie zwiedził izraela.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 4: historia i tradycja

naród żydowski dochował wierności ziemi izraela z powodu więzi z historią i tradycją.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni, jerozolimczycy

wywołują sympatię i kpinę zarazem. tak jak dla izraelczyków bogobojni to typ starego żyda, tak dla bogobojnych jerozolimczycy to typ starego żyda, któremu przypisuje się wizerunek nadmiernego tradycjonalisty.

3 idee. syjonizm

syjonizm. właściwie, co to znaczy? syjonizm to izrael? idea syjonizmu miała wspierać powstanie żydowskiego państwa, nieważne gdzie by to miało być.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. jeszajahu leibowic

jeśli chcecie zrozumieć dzisiejszy izrael albo rozprawiać o jego naturze, a nie słyszeliście o jeszajahu leibowicu, to jesteście w trudnym położeniu, podobnie jak w trudnym położeniu sam leibowic stawiał społeczeństwo izraelskie.

5 sfat ewer. język hebrajski. instytucje języka

jak uczyć i jak mówić językiem, który jak mówią „był martwy” blisko dwa tysiące lat? oczywiście potrzebny był tu dobry plan i sprawne instytucje.

6 kultury i obyczaje. purim

kiedy trzynastego adar żydzi już mieli zginąć, stało się odwrotnie. krew polała się obficie.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (3)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku , tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać. w tej części lata 70.

8 moral-etyka. awraham ibn ezra: jesod mora wesod tora

kwestie moralności są w niej w sumie tylko częścią tematu, bo główny to przykazania.

ofiarowanie catholic co il.jpg

2021-02-02 | matki boskiej gromnicznej czyli ofiarowanie pańskie

czyli ofiarowanie żydowskiego dziecka w świątyni jerozolimskiej. ale o co chodzi z tą gromnicą? co to za święto? dopiero po drugim soborze watykańskim (1962-1965) okazało się skąd się wzięło w polskim katolicyzmie święto matki boskiej gromnicznej. co to jest gromnica? hebrajski nawet nie zna takiego słowa. nazwa חג הנרות chag hanerót mówi, że to święto świec. w słowniku sieraczkowej hasło gromnica ma znaczenia: נר תמיד ner tamíd - wieczne światło (jak w świątyni i w synagodze), נר-שעווה ner szaawá – świeca woskowa, נר נשמה ner neszamá – światło za duszę (na grobie). czyli to nie to. gromnice, czyli świece przeciw gromom, piorunom, już w ix wieku poganie stawiali w oknach, z nadejściem wiosny, pory piorunów, a gdy pojawił się w polsce kościół, to wykorzystał – tak sądzimy - stawianie gromnic na święto matki boskiej gromnicznej i nic nie mówił o jezusie żydzie. i tak to trwało, może historycy kościoła wiedzą coś więcej, jak było dokładnie. w każdym razie, dopiero sobór watykański (1962-1965), zmienił nazwę i charakter święta – bo zgodnie z osiemnastym przykazaniem tory, żydówka maria, matka (i pewnie ojciec) żydowskiego jezusa, po trzydziestu dniach od narodzin przynieśli go do jerozolimskiej świątyni, by go wykupić za parę turkawek albo dwa młode gołębie, co zapisano w ewangelii łukasza. akt ten zwie się פדיון הבן pidion habén (wykup syna). dzisiaj są specjalne monety wartości około 234 szekli/złotych z VAT – stan na lipiec 2020. oto święto ofiarowania pańskiego. hebrajskojęzyczni chrześcijanie (różnych narodowości) zwą ten dzień חג הבאתו של ישוע אל בית המקדש chag hawaató szel jeszúa el bet hamikdász – przyniesienie jezusa do świątyni. obchodzą go również żydzi mesjanistyczni יהודים משיחים jehudim maszichím ; którzy uwierzyli, że jezus to oczekiwany mesjasz.

foto: catholic.co.il

Image by Victoria Palacios

2021-01-28 | nowy rok drzew

 

dzisiaj w kalendarzu żydowskim 15 dzień miesiąca szwat – piękny dzień, w którym nie świętuje się niczyjej śmierci, krzywdy, zwycięstwa nad innymi. święto zwane dziś głównie t”u bi szwát – czyli piętnastego szwat. skąd święto pochodzi? kto je ustanowił? nie biblia i nie mojżesz. pochodzi z czasów sprzed spisaniem miszny (220 n.e.) i właśnie z niej właściwie dowiadujemy się o jego istnieniu, bo jest tam zapisana dyskusja, czy święto należy obchodzić pierwszego czy piętnastego dnia szwat i tam też ma nazwę nowy rok drzewa ראש השנה לאילן rosz haszaná lailán. nowy rok, bo wiosną drzewa zaczynają puszczać soki. radosne święto obchodzi się spożywaniem owoców z drzew ziemi świętej, tak kiedyś jak dzisiaj robi się to podczas przyjęcia, sederu tu bi szwat סדר ט"ו בשבט z czterema kieliszkami wina. kabaliści oczywiście mają wiele koncepcji i pięknie tłumaczą naturę owoców z pestkami, bez pestek, i tym podobnie. tego dnia sadzono drzewa, a szczególnie dzisiaj w izraelu sadzenie drzewa, to przyjęty zwyczaj, funkcjonujący dziś nawet bez związku ze świętymi posiłkami i kabalistami. w sumie szkoda, że jezus nie zdążył przekazać żydowskiej tradycji swoim uczniom, a oni jezusa kojarzą z drzewem w osobliwej roli, i może to dobrze, że nie oskarżamy żadnego gatunku o kolaborację z rabinami i rzymianami. nawet jeżeli są dzisiaj jakieś podejrzenia naukowców, to krzyż pozostał anonimowy. stąd dalej nasze myśli idą aż do drzewa w raju i do drzew w innych kulturach, np. w buddyzmie i do teorii ewolucji, w której pewnego dnia człowiek zszedł na ziemię z drzewa, ale go nie porzucił. jednym słowem, człowiek i drzewo są połączeni od początków poprzez dzieje aż do dzisiaj. bardzo lubimy drzewa, ich owoce, przedmioty z drewna. drzewo naprawdę zasługuje na swoje święto i lepsze traktowanie.

muzeum podwórko iszuw hajaszan.PNG

hebrajska kafé gazeta nr 5 1 szwat 5781 (14 stycznia 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. jerozolima

​nie ma w izraelu miasta ważniejszego niż jerozolima. nie tylko w historii żydów.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 3: dochował wierności

naród żydowski po wygnaniu siłą ze swej ziemi dochował jej wierności, nie zaprzestał modlitw, zachował nadzieję na powrót i odtworzenie swej wolności politycznej.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni, litwacy

wśród bogobojnych są tak chasydzi jak ich przeciwnicy, litwacy i inni. dzisiaj zatem o litwakach, którzy jak sama nazwa – nie wskazuje – to żydzi rosyjscy, zamieszkujący niegdyś tereny litwy.

3 idee. koszerność i trefność

pojęcie koszerności dotyczy głównie żywności, która jest albo koszerna (zdatna) כשר kaszér, albo trefna (niezdatna) טרפה trefá, do spożycia. jest wiele warunków do spełnienia, by uznać żywność za koszerną.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. israel meir hakohen (chafec chajim)

kim był ten wielki człowiek w xix wieku, gdzieś tam na białorusi koło litwy, że o nim piszemy? polska wikipedia nie ma jego hasła, choć jest w dziesięciu innych językach. israel meir hakohen nadał judaizmowi wyraźniejsze oblicze w kwestii moralności.

5 sfat ewer. język hebrajski. język izraelski

wszyscy w izraelu znają popularny zwrot: עברית קשה שפה iwrit kaszé safá – trudny hebrajska język. dzisiaj w izraelu, obok odrodzonego hebrajskiego, pojawiła się mowa, zwana przez niektórych językiem izraelskim.

6 kultury i obyczaje. od zaręczyn do rozwodu

kiedy bogobojny חרדי charedí żyd i żydówka chcą się pobrać, rozpoczyna się ustalony tradycją i prawem łańcuch wydarzeń, do których należą przede wszystkim swaty.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (2)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku , tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać. w tej części lata 60.

8 moral-etyka. awraham bar chija: logika smutnej duszy

awraham bar chija אברהם בר חייא (przełom xi i xii w.), żył w barcelonie, a jego dzieło הגיון הנפש העצובה higajón hanéfesz haacuwá - logika smutnej duszy albo logika duszy strapionej.

9 nostalgie

kiedy już dotrzecie do jerozolimy, na starym mieście w dzielnicy żydowskiej, będziecie mogli zwiedzić muzeum podwórka starego iszuwu (społeczności żydowskiej). trochę tam wygląda jak u babci, poza tym, że to bliski wschód.

newe cedek pisarze.jpg

nr 3. 1 kislew 5781 (17 listopada 2020)

 

czytaj w numerze:


1 kraj i państwo​. newe cedek

gdy w 1886 zburzono mury okalające jaffę na części terenów na północ od niej wytyczono siatkę prostopadłych ulic.

1 kraj i państwo​. talmud izraelski

talmud izraelski w tytule książki, stwarza niby-talmudyczny kanon.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary​. bogobojni

bogobojni czyli charedim to judaizm ultraortodoksyjny.

3 idee. trzecia świątynia 

pierwsza salomona, zburzona. druga ezdrasza i heroda, zburzona. trzecia ezechiela w planach.

4 ludzie. pod drzewkiem figowym. josef klausner

zyskał wśród żydów przydomek jezusa. jego książkę o jezusie zdążył przeczytać także eliezer ben jehuda.

5 sfat ewer. język hebrajski. hebraizacja nazwisk

dzisiaj już takiego problemu nie ma. każdy nosi nazwisko jakie chce.
6 kultury i obyczaje​. obrzezanie

również jezusa, jako dziecko żydowskie, obrzezano: „gdy się spełniło ośm dni obrzezać pacholątko, i nazwano imię jego jesus”.

7 życie literackie i artystyczne. wywiad izraelski. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej

wraz z napisaną przez abrahama mapu – ahawat cijon i wydaną w 1853, rozpoczęło się zapełnianie hebrajskiej szafy książek

8 moral-etyka​.  pirkej awot

cały ten utwór w misznie powiedzmy nomen omen – traktatuje o kwestiach etyczno-moralnych.

9 nostalgie​

skarbonka

10 fiszki​

czyli co czytać, by wiedzieć więcej o tym, o czym piszemy.