słówka, wyrażenia, nazwy i pojęcia związanie z artykułami, zobacz w zakładce: szkółka - codzienne święto liter hebrajskich

nr 2. 1 cheszwan 5781 (19 października 2020)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo​

jaffa rafiego weicherta. miasto, którego początki sięgają XVIII wieku przed naszą erą i przez 38 wieków żyje swoim życiem.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary​

państwo herzla i ben guriona. teodor herzl poruszony antysemityzmem sprawy dreyfussa usiadł i napisał „państwo żydowskie”.

3 idee. w jednym domu

kto żyje w izraelu? izraelczycy, jeśli mówimy o obywatelach. wśród nich są żydzi.

4 ludzie. pod drzewkiem figowym

każdy człowiek jest wyjątkowy, w sensie swej niepowtarzalności osobistej. każdy ma swój świat.

5 sfat ewer. język hebrajski

sfat ewer, inaczej laszon haiwrit, czyli język hebrajski. długą historię ma język hebrajski, ten z biblii i późniejszy,

6 kultury i obyczaje​

w judaizmie nie ma takich świąt jak wszystkich świętych, czy dzień zmarłych. religijni mają swoje zwyczaje, a świeccy halloween.

7 życie literackie i artystyczne. wywiad izraelski​

zanim napiszemy o kanonie hebrajskiej literatury izraelskiej, spójrzmy chwilę wstecz. 

8 moral-etyka​

istnieje hebrajskie słowo: מוסר musar. w biblii oznacza karę, chłostę, potem etykę i moralność

9 nostalgie​

nostalgia izraelska to tęsknota za czasem, kiedy kibuce były w rozkwicie, a drzwi na klucz nie trzeba było zamykać.

10 fiszki​

czyli co czytać, by wiedzieć więcej o tym, o czym piszemy. 

2020-10-10 | simchát torá

dzisiaj w izraelu simchát torá (w diasporze, czyli wszędzie poza izraelem dzień później) święto zakończenia rocznego cyklu czytania tory. my w kafé, idąc rytmem tej lektury, cały miniony rok szukaliśmy w torze 613 przykazań, by spróbować odpowiedzieć, które z nich uznamy dzisiaj za ważne w życiu. oczywiście, wierzący żyd nad tym się nie zastanawia – wszystkie są ważne, ale też oczywiście nie wszystkie są dzisiaj aktualne i możliwe do spełnienia, bo na przykład nie ma świątyni i nie ma arcykapłana itd. ale ci co wierzą w odbudowę świątyni, tych przykazań nie skreślają. nie skreślają nawet tych nakazujących ukamieniować grzeszników albo zgładzić odwiecznego wroga amaleka. i dlatego tora wciąż jest dla nich całością i w całości obowiązuje, choć z egzekwowaniem różnie jest. jest czytana cały rok i dlatego radość tory – simchát torá שמחת תורה z jej czytania, że się skończyło i się zaczyna natychmiast od początku. i tak całe życie.

a dzisiaj jeszcze radość i taniec i siedem kółek ze zwojami wokół bimy (podwyższenia, almemoru w synagodze). bogobojnym (ultraortodoksom, charedim) nie przeszkadza nawet koronawirus w tym roku. premier rządu w radio bogobojnych wzywa, by bawili się poza synagogą, bez ścisku, ale radość jest silniejsza. tradycja jest potężna. sięga do czasów gaonów w VI w. p.n.e. simchát torá właściwie odbywa się w ósmym dniu święta sukot, zwanym szmini aceret, który to zwyczaj tłumaczy się różnie, jakkolwiek w sumie chodzi o podkreślenie zakończenia święta sukot. tego dnia czytają ostatni fragment tory z błogosławieństwem mojżesza dla narodu izraela. dlatego zwali go dniem błogosławieństwa - jom habrachá יום הברכה aż do XI wieku. żydzi to lud księgi, którą wielbią. ale ponad emocjami jest to ich racja bytu i nakazane prawo. dzieci robią flagi i powiewają nimi na znak, że tora to flaga narodu żydowskiego.

polski słownik judaistyczny | chabad polska | gmina żydowska w poznaniu |  polishjewsreviving

fot. blog.nli.org.il

2020-10-01 | jesienią w izraelu święto goni święto

żydzi, muzułmanie, chrześcijanie, wszyscy mają swoje kalendarze z terminami. w roku 2020, 19 września zaczął się nowy rok żydowski, a z nim najpierw straszne dni (jamím noraím) – kiedy czeka się na boski wyrok (śmierci lub dalszego życia) w dniu jom kipur, dniu przebłagania. kto się trzyma tradycji, ten, w zamian za życie swoje, ofiaruje bogu życie koguta – oto dlaczego, jeśli ktoś pyta, żydzi kręcą kogutem nad głową. 2 października (14 tiszri) wraz z zachodem słońca, w pełnię księżyca (99% widoczności) zaczyna się święto sukot, święto szałasów, w polsce mówiono i mówi się – kuczki. potrwa siedem dni, zakończonych uroczystością hoszana raba (wielka hosanna!), a ósmy dzień to już naprawdę dzień ostatni święta, w którym też obchodzi się simchat tora - radość tory, radość bo zakończono roczny cykl jej cotygodniowego czytania, fragment po fragmencie. i za tydzień, od początku.

kolejne znaczące święto w kalendarzu żydowskim – chanuka, zacznie się 10 grudnia wraz z zachodem słońca i potrwa do zachodu słońca 18 grudnia. jak zawsze osiem dni.

fot. szałas na święto sukot. (ynet)

nr 1. 1 tiszri 5781 (19 września 2020)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo​

pierwszy dzień miesiąca tiszri to nowy rok 5781. henry kissinger w 2012 oświadczył, że w ciągu dziesięciu lat nie będzie izraela.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary​

według biblii, od synów jakuba jaakowa syna izaaka icchaka bierze początek dwanaście plemion narodu izraela.

3 idee. trzecia świątynia

świątynia w jerozolimie, która dzisiaj nie istnieje, to idea bet hamikdasz בית המקדש, przedstawiona w biblii

4 ludzie. pod drzewkiem figowym

każdy człowiek jest wyjątkowy, w sensie swej niepowtarzalności osobistej. każdy ma swój świat.

5 sfat ewer. język hebrajski

język hebrajski, używany dzisiaj w izraelu, to ten sam język, którego przestano używać dwa tysiące lat temu.

6 kultury i obyczaje​

minął zman elul, czyli czas ważnego w żydowskim życiu ostatniego miesiąca roku i zaczął się nowy 5781 rok od stworzenia świata.

7 życie literackie i artystyczne. wywiad izraelski​

dzisiaj wspomnijmy poetę (prozaika i scenarzystę), którego 20. rocznica śmierci mija 22 września. jehuda amichaj.

8 moral-etyka​

obok świata zewnętrznego, zajmujemy się światem wewnętrznym. w judaizmie ten obszar moralności i etyki to  musar.

9 nostalgie​

świat się zmienia. pisaliśmy, że izrael też się zmienia. w naszych nostalgiach pokażemy trochę tych zmian, czyli izrael, jakiego już nie ma. te zmiany.

10 fiszki​

czyli co czytać, by wiedzieć więcej o tym, o czym piszemy. 

2020-09-07 | zman elul

zman elul – czyli dni miesiąca elul. w tym roku (gregoriańskim) miesiąc elul zaczął się 21 sierpnia i potrwa do 18 września. w kulturze hebrajskiej znany jest fakt, że wiele zjawisk istnieje podwójnie. na przykład, mówimy o talmudzie, ale są przecież dwa (babiloński i jerozolimski). jest dwóch rabinów głównych w izraelu (aszkenazyjski i sefardyjski), ostatnio jest też dwóch premierów (beniamin netaniahu i beniamin ganc). i podobnie jest z cyklem rocznym – jeden liczony od miesiąca nisan (wyjście z egiptu), drugi od miesiąca tiszri (stworzenie świata) i właśnie ten jest bardziej upowszechniony i obecnie używany częściej. miesiąc elul jest w nim miesiącem ostatnim. po nim, pierwszych dziesięć dni nowego roku to dni pokuty, kończące się dniem sądnym (jom kipúr), gdy bóg zapisuje lub nie zapisuje człowieka na następny rok życia. dlatego jest to czas czytania tekstów i modlitw pokutnych (slichót). oto na przykład ogłoszenie ze strony żydowskiej gminy reformowanej (mają trochę lżej) w warszawie beitpolska.org: „Slichot 2020 w Beit Warszawa. W dniu 12.09.2020 o godzinie 19:00 zapraszamy do Synagogi Beit Warszawa na Slichot, modlitwy o przebaczenie przygotowujące do Wielkich Świąt oraz Hawdalę. Ze względu na ograniczenie ilości uczestników do 15 osób prosimy osoby chętne o rejestrację online: Rejestracja poprzez ankietę Google. Zapraszamy do dołączenia! ”.

w gminach ortodoksyjnych, ultraortodoksyjnych, zman elul, czas elul, miesiąc elul spędza się bardziej rygorystycznie. gdy w XIX wieku powstawał ruch musar (moralności i etyki), istniały grupy poświęcające zman elul na pokutę, milczenie i rozmyślania w odosobnieniu.

dow elbaum (niegdyś uczeń jeszywy, należący do religijnego świata judaizmu, a dziś znany izraelski autor, publicysta, prelegent i działacz w ruchu judaizmu kulturowego – coś jak obchodzenie bożego narodzenia i wielkiej nocy z powodu tradycji, a nie przynależności do kościoła) w 1997 roku opublikował swoją pierwszą książkę. jej tytuł to „zman elul”. nachman, czternastoletni uczeń ultraortodoksyjnej jeszywy, nakłada na siebie post milczenia w środku miesiąca elul, aż do dnia sądnego. dwa tygodnie cierpień w życiu młodzieńca, trudne odosobnienie w społeczności jeszywy, głęboka tęsknota do oczyszczenia ciała i duszy i poszukiwanie swego własnego boga. równolegle do tej walki, nachman próbuje zmierzyć się z buntem uczniów, jaki właśnie wybuchł w jeszywie. zamknięty i duszący świat jeszywy opisany jest tu całkowicie „od wewnątrz”, z wiernością i starannością, włącznie ze specyficznym językiem i mentalnością tej enklawy.

fot.: okładka książki dowa elbauma "zman elul".

2020-08-26 | izrael czyli

gdy w roku 70 rzymianie zburzyli żydowską świątynię w jerozolimie, a samych żydów ostatecznie ale i nie wszystkich, wygnali w 135 roku. ci, co zostali i trwali zawsze, choćby tylko garstka, już nie mieli państwa, które istniało w różnych postaciach tysiąc lat. odtąd, przez kolejne dwa tysiące lat, żydów widziano na całym świecie. aż, 14 maja 1948, w tym samym miejscu, ustanowili kolejne państwo. żydowskie, choć mieszkają w nim też inne nacje, i choć istnieją w nim też inne religie, to jest państwo judaizmu. nadali mu nazwę „państwo izraela” (nie państwo izrael), od imienia jaakowa (jakuba), syna icchaka (izaaka), który otrzymał ten przydomek – israél, a jego dwunastu synów to początek narodu i państwa w ziemi owego izraela, obiecanej przez boga, którą żydzi musieli sobie podbić sami. obecne terytorium państwa izraela, to tylko część tych terenów. samo państwo nie jest jednomyślnie uznawane przez opinię światową i ma wrogów w większości państw arabskich, też w swoich sąsiadach-domownikach, którzy rozpoczęli pierwszą wojnę w dzień po ustanowieniu izraela, bo nie przyjęli propozycji onz, aby były obok siebie dwa państwa, żydowskie i arabskie.

państwo izraela to narodowa siedziba żydów i dziejowy akt sprawiedliwości. żydzi wrócili do siebie, ale tu już byli arabowie, którzy tej sprawiedliwości nie chcą uznać i stąd problem. czują się krzywdzeni przez żydów i reagują terrorem i walką i stąd kolejny problem. w samym społeczeństwie izraelskim też nie brak konfliktów i stąd następny problem, bo wprawdzie państwo zbudowali świeccy w większości syjoniści, to mieszkają w nim i domagają się dobrego traktowania żydzi, którzy tego państwa nie uznają, bo jako wierzący, czekają, aż przyjdzie mesjasz i on dopiero odbuduje prawdziwy izrael. wśród nich są ekstremiści, którzy nawet walczą przeciw państwu i wspierają arabów. oprócz konfliktu wierzących z niewierzącymi, istnieje szereg dalszych problemów tej mieszanki kulturowej, powstałej ze współdzielenia domu przez ludzi ukształtowanych pośród różnych kultur, od rosji, europy i ameryki, do afryki i azji.

prócz kultury, różnią się izraelscy żydzi też ideologiami i światopoglądami. izrael ma siedemdziesiąt twarzy, a może więcej. i na tej twarzy coraz wyraźniej widać grymas bólu społecznej i ekonomicznej nierówności.

to wszystko dzieje się w krajobrazie zieleni i pustyni, między morzami, na równinach i w górach, w okolicznościach przyrody często dech zapierających. jest co oglądać, czego słuchać i o czym czytać.

jednym z podstawowych fenomenów w kraju, to wspólny język hebrajski, który od czasów, gdy bóg stwarzał nim świat, a żydzi państwo – zamilkł na dwa tysiące lat diaspory. żydzi mówią językami. nawet je tworzą, a jidysz to jeden z nich, języków wygnania. tymczasem świat się zmienił, więc w izraelu językiem biblijnym potrząsnęli, dodali nowe słowa i zaczęli używać go poza modlitwą, w życiu codziennym, w pracy i na ulicy, a także w sztuce, na scenie, w literaturze. już (i tylko) ponad siedemdziesiąt lat żyje nowa kultura i nowy świat języka hebrajskiego, a jednocześnie jego użytkownicy żyją w świecie szerszym, w globalnej wiosce, izrael to nie getto, a raczej getto, w którym jedni zamykają się przed światem, a inni na niego otwierają. zawsze ktoś ciągnie za klamkę, gdy ktoś drzwi domyka. może to nie takie oczywiste, ale nowoczesne państwo izraela nie ma konstytucji, jak ma polska, czy usa. i kiedy ktoś jej chce, to ktoś mówi - przecież mamy torę.

2020-08-15 | wniebowzięcie najświętszej maryi panny

o śmierci albo wniebowzięciu marii, matki jezusa, nowy testament nie mówi nic. dopiero w roku 1950 kościół rzymskokatolicki (pius XII) ogłosił dogmat o wstąpieniu do nieba maryi wraz z ciałem i duszą. czy maria umarła? kwestia zostaje otwarta. już w V wieku w kościele czczono fakt odejścia matki bożej poprzez święta zaśnięcia, przejścia, odpocznienia maryi. w polsce i w europie matka boska wniebowzięta jest patronką roślinności (matka boska zielna), a na święto 15 sierpnia wierni najliczniej przybywają z pielgrzymką do klasztoru na jasnej górze w częstochowie. w ziemi świętej wierni zbierają się u podnoża góry oliwnej w ogrodzie oliwnym getsemani גת שמנים, w kościele grobu maryi.

ilustracja ze strony facebooka היום בלוח השנה

2020-08-07 | zmarł rabin adin ewen israel (sztainzalc, steinsaltz)

dzisiaj w jerozolimie zmarł adin ewen israel, chasydzki rabin, urodzony w jerozolimie w 1937 jako adin steinzaltz, syn komunisty i zarazem prawnuka pierwszego admora (skrót: nasz pan, nauczyciel, rabin) słonimia. adin jako nastolatek nawrócił się na judaizm i oprócz nauki tory, studiował, co nie jest połączeniem tak oczywistym, chemię i fizykę. mając lat 24 został najmłodszym kierownikiem szkoły w izraelu. w 1965 założył „izraelski instytut publikacji talmudycznych”. w 1984 założył wyższą jeszywę „makor chajim”. w 1988 otrzymał „nagrodę izraela”. dopiero w 1991 zmienił nazwisko, hebraizując steinsaltz (sól kamienna) na ewen israel (kamień izraela). w latach 1967-2010 opracował i wydał we współczesnym języku hebrajskim talmud babiloński. praca ta znacznie ułatwia studia talmudu poza placówkami religijnymi. to tylko drobna część jego aktywności i zasług. dla nas adin ewen israel, choć urodził się jako kamień soli, jest światłem kamienia, kamienia delikatnego (adín – delikatny). jest światłem oświetlającym etyczną drogę człowieka nie tylko w judaizmie, ale też poza nim. ewen israel inspirację czerpał między innymi od kocker rebego (menachem mendel morgenstern z kocka, zmarł 1859), który był światłem prawdy, bezlitosnym demaskatorem hipokryzji.

adin ewen israel wydał ponad osiemdziesiąt książek, które w języku polskim (według naszej wiedzy) wciąż nie są dostępne, poza publikacją żydowskiego instytutu historycznego w roku 2014, tłumaczonego z angielskiego przez krystynę dąbrowską dzieła „róża o trzynastu płatkach. rozprawa o esencji żydowskiego istnienia i wiary”. na naszym portalu natomiast można przeczytać rozdział „tematy talmudu” z książki „talmud dla każdego” w tłumaczeniu z hebrajskiego tomasza korzeniowskiego.

adin ewen israel steinsaltz-center.org.il

2020-07-31 | jak piją kawę w izraelu

picie kawy na świecie zaczęło się w XVII wieku właśnie na bliskim wschodzie, w domach prywatnych. pili bogacze, a naczynia i przyrządy były ważnym składnikiem posagu panny.

do europy kawa weszła przez turcję i wtedy nastąpiła znacząca zmiana zwyczajów jej picia. kobiety, mieszczańskie i arystokratyczne panny doprowadziły do odsunięcia wina i alkoholu, a kawa i gorąca czekolada zajęły ich miejsce. pojęcie „kawa literacka” zaczęła ustanawiać swoje miejsce na towarzyskich salonach.

dwieście lat później salony zniknęły, a kawa wdarła się do wszystkich warstw narodu. co do terenów dzisiejszego izraela, są tacy, co twierdzą, że etiopscy zakonnicy sprowadzili ją do kraju (etiopczycy, nawiasem mówiąc, przyprawiają kawę solą), inni, że imperium ottomańskie wprowadziło kawę do menu wszystkich krajów, które podbiło. jeszcze inni, że to sprawa wędrownych plemion. w każdym razie, droga kawy izraelskiej jest prosta: po turecku, błoto (czyli nasza zalewajka), perkolator, rozpuszczalna, espresso. turcy pili kawę, ale wnieśli w sposób jej przygotowania więcej niż beduini. po turkach przyszli brytyjczycy, ale nie wnieśli nic w kwestii kawy. w opowiadaniu „filiżanka kawy” pisze jaakow jehoszua, ojciec a. b. jehoszuy: „kawę czystą, pili głównie dorośli i starcy. my, mali, poprzestawaliśmy na kawie mieszanej z mielonymi ziarnami zbóż. nasze mamy twierdziły, że kawa czysta może osłabić serce. w czasie pierwszej wojny światowej, kiedy ceny kawy poszybowały w górę, wszyscy mieli zwyczaj, i dorośli i młodzi, zamiast niej pić palone zboża, które na pierwszy rzut oka przypominały kawę... gospodyni mogła zrezygnować z każdej potrawy w ciągu dnia, ale nie z picia filiżanki kawy rano, jako że dzięki filiżance kawy „wzmacniała siły” na wszystkie godziny dnia”.

kawa „po turecku”

beduini robią super kawę po turecku. rokrocznie w izraelu połyka się około 450 milionów kawy po turecku.  każdy dziesięcioletni skaut powie wam, że wyposażenie letniego obozu zawiera oczywiście tygielek i kawę po turecku. harcerskie ognisko przerodziło się w ognisko żołnierskie, a to w siedzenie w gronie na wycieczkach młodzieżowego ruchu. jak robimy kawę po turecku? wsypujemy kawę do tygielka z wodą, gotujemy na małym ogniu, powoli, czekamy aż piana podejdzie, zdejmujemy, znów stawiamy na ogień i znów,aż piana stanie się prawdziwą pianą. wlewamy do szklanki i wtedy widać piękno czerni z kremem.

błoto (zalewajka) i czarna

to to samo. łyżeczka kawy, łyżeczka cukru i wrzątek w szklance. cała reszta – to zbędna gadanina. ziarna kawy mielone do wielkości takiej jak do espresso i potraktowane jak kawa rozpuszczalna. sposób jej serwowania to nieodłączny element każdej gościny, świadczący o szacunku dla gościa. natomiast u arabów propozycja czarnej kawy w trakcie spotkania świadczy o zamiarze gospodarza uwolnienia się od gościa.

twarzą ku ulicy

wielki rozkwit kawiarni w izraelu nastąpił w ślad imigracji z europy wschodniej i środkowej w okresie piątej fali, od roku 1933. kawiarnie ukazują model wiedeńskiego mieszczaństwa. setkami kawiarni otwartych do późnych godzin nocnych, szczególnie latem. były ulubionym i dobrym miejscem spotkań młodych żydówek z obcymi żołnierzami i policjantami, a z czasem przekształciły się w scenę, na której dziewczęta z rodzin osiadłych od lat demonstrowały swoją niezależność i wolność.

na nowej północy tel awiwu, na jedenastu centralnych ulicach, na allenby, ben jehuda i dizengof, otwarto ponad 400 kawiarni. sto tysięcy brytyjskich, australijskich i innych żołnierzy służących wówczas w palestynie, szukało rozrywki i zabawy w ziemi obiecanej, służącej podczas drugiej wojny światowej jako szerokie zaplecze frontu bliskowschodniego. część kawiarni urządzono w nowoczesnym i eleganckim stylu międzynarodowym, według projektów miejscowych architektów, szczególnie z kręgu imigrantów z niemiec. w jerozolimie na ulicy jaffo otwarto kawiarnię wiedeń, wyrózniającą się pianinem, kawiarnię rawiw na osiedlu bet kerem, kawiarnię ben jehuda i inne z siedzeniem z twarzą ku ulicy, aby widzieć i być widzianym. była muzyka i bale z tańcami salonowymi, z bogatym i wartościowym repertuarem i profesjonalną obsługą kelnerów w specjalnych strojach. europa w tel awiwie – tak to było. kawa otrzymała legitymację i szacunek. co tam pili? kawę po turecku zmieloną z dodatkiem mleka albo kawę z filtra w porcelanowych filiżankach, ulubioną szczególnie przez imigrantów niemieckich.

kawa z filtra

kawa z filtra i z perkolatora to początek rzeczy poważnych. amerykański sączek zostawiający w filtrze wszystko co dobre w kawie i dający nam brudną wodę w czajniku. kawa zrobiona w perkolatorze jest dość mocna, ale zapomnijcie o piance albo aromacie. dzisiaj można znaleźć w izraelu kawę z filtra w restauracjach absolutnie koszernych [glat-koszer גלאט-כשר] . kiedy prosimy o kawę na koniec posiłku, przychodzi brązowy plastik z sączkiem, który przepuszcza wodę do filiżanki, ale zatrzymuje duszę. powolne kropelkowanie dobre jest może dla amerykanów, ale izraelczyków, przyzwyczajonych do zapachu kawy, pozbawia ważnej części przyjemności. perkolator prowadzi wielkimi krokami ku przyszłości: każdy imigrant z europy, uważający się za wielbiciela kawy, dbał  o to, by postawić na honorowym miejscu perkolator, by wszyscy widzieli. imigranci ze wschodu dziwili się perkolatorowi o wiele mniej i nazywali jego produkt „fisze zejde”, to znaczy siki staruszka.

rozpuszczalna

w połowie lat 50. ubiegłego wieku, wraz z rozstaniem się z okresem życia skromnego, zaczęła się przesączać do izraela kultura amerykańskiego rock-and-rolla, dająca nowemu pokoleniu sabrów cudowne alternatywy, które wstrząsnęły starym pokoleniem iszuwu. do młodzieży przylgnęłą pogardliwa nazwa „pokolenie espresso” od nazwy elektrycznego urządzenia, które przybyło z włoch. biednej kawie doczepili wszystkie dolegliwości pokolenia, to jest otwartość na świat i innowacyjność.

pokolenie espresso piło filiżankę kawy i szło na wojnę sześciodniową. wyrażenia „pokolenie espresso” i „ziarno nieszczęść” zniknęły ze sceny, ustępując miejsca pojęciu „dobrzy synowie”. od roku 1956 do niewiadomo kiedy naród postanowił: kawa elite, firmy określającej swój produkt jako „gorący, słuszny, godny, ukochany: pierwszą serię „nes-kafe” [nes=cud, names - rozpuszczalny] wprowadzono w kompaktowym opakowaniu metalowym pojemności 56 gramów. opakowanie było minimalistyczne, proste i poważne. kiedy kończyła się kawa, puszka służyła za pojemnik w kuchni. metalowa puszka stała się nieodłącznym elementem samej kawy rozpuszczalnej, aż do nieudanych prób w latach 70. zastąpienia jej słoikiem, bo społeczeństwo wróciło do opakowania pierwotnego.

nawiasem mówiąc nazwę „nes-kafe” utworzono od nazwy firmy nestle. rozpuszczalna stała się napojem pracowników i urzędników państwowych. bez „nes” rano, dzień im się nie uda. również żołnierki cahalu [צה"ל wojska obrony izraela] uczą się od pierwszych godzin służby: biorą kawę rozpuszczalną, cukier, odrobinę wody, mieszają, mieszają i mieszają. dla dzieci i cierpiących na bezsenność, wynaleziono kawę cziko: bez kofeiny, bez wszystkiego.

espresso

przeskakujemy kilka lat do przodu. najnowocześniejsza i  doskonała droga do przyrządzenia kawy to użycie maszyny espresso, powodującej przepływ wrzątku pod ciśnieniem przez odmierzoną ilość kawy. na początku lat 90. izrael zaczął się wyróżniać jako imperium kawy: dokądkolwiek rzucicie kamieniem, traficie na filię „aromy”, „cup o’joe”, „arcafe”, „cafe hillel” albo ilan’s. jeśli w przeszłości starczył łyk kawy rozpuszczalnej albo czarnej w domu, w pracy albo u przyjaciół, to dzisiejsze kawiarnie stały się nieodłącznym elementem życia. kawa na wynos albo kawa na zebranie w pracy, wszystko idzie. przy całym szacunku dla espresso, capuccino stało się napojem narodowym, z jedną trzecią mleka, jedną trzecią espresso i jedną trzecią pianki – większe od espresso, mniejsze od latte-macchiato.

kawiarnia w izraelu. ynet.co.il

na podstawie: https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3479137,00.html

2020-07-30 | dzień postu tiszá beáw

tiszá beáw תשעה באב to jest „dziewiąty [dzień miesiąca] aw” w tym roku wypada właśnie dzisiaj. choć polska wikipedia podaje i czasami słyszymy tu i tam, że to święto, to przecież tego dnia naprawdę nie ma czego świętować. raczej żałować, bo to data związana z długą listą nieszczęść Żydów. babiloński król nabuchodonozor drugi w 586 roku p.n.e. zburzył jerozolimską świątynię i uprowadził żydów do niewoli. w roku 70 n.e. rzymski dowódca tytus zburzył i spalił tego samego dnia dziewiątego aw, świątynię odbudowaną, gdy żydzi z niewoli wrócili. może tytus nieprzypadkowo wybrał tę datę, jak może inni, później, robili tak samo, sprowadzając na żydów nieszczęścia w tym właśnie dniu. a co więcej, żydowscy mędrcy, autorzy miszny [podstawy późniejszego talmudu] dopisali do tej daty także wydarzenia wcześniejsze (!) z okresu, gdy żydzi po wyjściu z egiptu szli przez pustynię. dzisiaj dziewiąty aw, dzień żałoby, ścisłego postu, unikania wszelkich przyjemności, np. wygodnych krzeseł, a nawet nie wolno studiować tory, co jest przecież wielką rozkoszą. istnieją różne zwyczaje w synagogach i w domach. żydzi z maroka i tunezji smarują ręce i stopy czosnkiem, sprowadzającym łzy.

ale. wśród wielu legend, jedna mówi, że tego dnia urodził się mesjasz - menachem [pocieszyciel] ben chizkíja, i to jest powód do radości. ma się pojawić wraz z nadejściem dni ostatnich i zbawić świat. póki co mejsasz gdzieś się błąka. a żydzi czekają. poza tymi, którzy uwierzyli w mejsasza jezusa. jezus, jeszúa znaczy zbawiciel.

godziny rozpoczęcia i zakończenia postu w  głównych miastach izraela dzisiaj. ynet.co.il

2020-07-06 | syjonizm – co to jest

izrael jest państwem założonym przez syjonistów, to znaczy przez kogo? rzymianie, podbijając rozległe okolice swego miasta, dotarli między innymi na bliski wschód i zajęli ziemie żydów. zburzyli ich świątynię w jerozolimie, a żydzi rozproszyli się po świecie, w tym po europie. trwanie żydów pośród narodów, znaczone wzajemną niechęcią, doprowadziło do sytuacji, w której żydzi religijni nie chcieli ani asymilować się ani wracać w rodzinne strony (tylko mesjasz może odbudować państwo), a inni żydzi, choć pragnęli asymilacji, zauważyli jednak niechęć otoczenia do nich, zatem w wieku XIX uznali, że właśnie powrót do domu, do syjonu (nazwa od góry syjon w jerozolimie i wspominanych w biblii tą nazwą różnych miejsc), i stworzenie samemu własnego państwa, jest opcją najlepszą. dzisiaj mija 138. rocznica przybycia z rosji do jaffy, pierwszych syjonistów, członków organizacji „bilu” (pierwsze litery słów: בֵּית יַעֲקֹב לְכוּ וְנֵלְכָה bet iaakow lechu w(u)enelcha Iz. 2,5). o drodze syjonizmu i syjonistów do budowy dzisiejszego „państwa izraela”, opowiada telewizyjna seria pod tytułem עמוד האש (amúd haész) „słup ognia”, nawiązującym do słupa ognia, prowadzącego żydów przez pustynię w drodze z egiptu do ziemi obiecanej. premierową emisję izraelczycy obejrzeli w 1981 roku, w dziewiętnastu odcinkach, opowiadających o kolejnych etapach wydarzeń w latach 1896-1948.

okładka książki dana omera o powstawaniu serialu.

2020-04-29 | święto niepodległości państwa izraela. deklaracja niepodległości i komentarze

to święto odbywa się rokrocznie 5 dnia miesiąca ijar, bo taki był w kalendarzu żydowskim dzień roku 5708, 14 maja 1948, kiedy w tel awiwie ogłoszono deklarację niepodległości powstającego państwa. dzisiaj 72 rocznica wydarzenia. polski przekład hebrajskiego oryginału deklaracji można znaleźć choćby na różnych stronach internetu. hebrajska nazwa dokumentu to megilat haacmaut מגילת העצמאות, zwój niepodległości, nazwa nawiązująca do historycznej formy zwoju, na którym spisane są księgi biblijne. książka, która ukazała się w izraelu w 2019 roku i punkt po punkcie omawia ten dokument pod wszelkimi względami i w różnych kontekstach, jest antologią tekstów różnych autorów i różnych gatunków, od tekstów naukowych, przez publicystyczne po literackie i nosi tytuł „megila’t haacmau’t im talmu’d israeli’, mekoro’t umidraszi’m, sifru’t umechkari’m” מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי. מקורות ומדרשים, ספרות ומחקרים. to jest – zwój niepodległości i talmud izraelski, źródła i przekazy, literatura i badania. nawiązuje tym samym zarówno do biblii (deklaracja), jak jej późniejszych komentarzy wielu autorów (talmudu), istnieją dwa talmudy, zwane od miejsca ich powstania: babiloński oraz jerozolimski, dlatego autorzy antologii komentarzy deklaracji niepodległości nadali jej tytuł talmudu izraelskiego. książka w swojej idei i formie niezwykła i szczególna, a jej charakter jest raczej świecki, w duchu judaizmu kulturowego, społecznego, a wśród autorów są naukowcy i rabini. trzeba pamiętać, że dzisiaj w izraelu większość jego żydowskich obywateli jest świecka i do religii i jej historii odnosi się jak do wartości kulturowej (podobnie jak w polsce osoby świeckie obchodzą święta bożego narodzenia). dodatkowo pamiętajmy, że żydzi religijni w zasadzie dzisiejszego państwa izraela nie uznają. choć w nim żyją, to czekają nadejścia mesjasza, który odbuduje „prawdziwe” państwo izraela, dlatego ogłoszona przez syjonistów deklaracja nie jest przez nich honorowana. to, co w deklaracji najważniejsze, w książce znalazło się w trzydziestu trzech hasłach (słowach i zwrotach) wyjętych z deklaracji i poddanych publicznemu dyskursowi.

hebrajski tekst oryginału deklaracji można znaleźć na stronie knesetu, a jej tłumaczenia na polski na stronie sejmu i na stronie szkolnictwo.pl 

okładka książki o deklaracji niepodległości

2020-04-28  | dzień pamięci poległych w wojnach o izrael

w izraelu odbyły się stosowne uroczystości, bez udziału publiczności. zamach. w tym samym czasie 19-letni zamachowiec palestyński zaatakował w kfar sabie (כפר סבא) około 70-letnią kobietę, stojącą na przystanku autobusowym. ofiarę przewieziono w ciężkim stanie do szpitala.

przyłączcie się do izraelsko-palestyńskich obchodów pamięci – wzywa żydowski ruch reformowany w usa (judaizm reformowany powstał w xix w. w breslau/wrocław, celem rezygnacji z części praw/nakazów religii i dostosowania judaizmu do współczesnego świata). według artykułu cwiki kleina (צביקה קליין) w „makor riszon” (מקור ראשון) organizacja judaizmu reformowanego w usa zachęca do udziału we wspólnej uroczystości dnia pamięci (יום זיכרון) ofiar palestyńskich i izraelskich (żydowskich). na twitterze: organizacja przyjaciół „walczących o pokój” (לוחמים לשלום) zorganizuje 15. obchody pamięci ofiar po obu stronach. dołączcie do nas – piszą – i do tysięcy na całym świecie, modlących się o pokój. ruch „walczących o pokój” rozpoczęła w 2005 grupa izraelczyków i palestyńczyków, którzy, jak deklarują, w przeszłości brali czynny udział w aktach przemocy w regionie. izraelczycy – żołnierze wojsk cahalu (צה"ל) i palestyńczycy – walczący o zrzucenie jarzma izraelskiej okupacji. wniosek, do jakiego doszli, to przekonanie, że przemoc po każdej ze stron nie prowadzi do rozwiązania konfliktu. w dorocznych obchodach dnia pamięci udział biorą żydowskie i palestyńskie rodziny ofiar, a ich celem jest wspólne wspominanie ofiar przemocy po obu stronach i przypomnienie, że wojna nie jest wyrokiem losu.

źródło: https://www.makorrishon.co.il/international/224255/

wspólny dzień pamięci. fot. twitter

2020-04-26  | kandydat na wiceburmistrza działaczem na rzecz zjednoczenia wschodniej Jerozolimy

mosze leon, burmistrz jerozolimy, przedłoży radzie miasta kandydaturę ariego kinga (אריה קינג) na stanowisko wiceburmistrza miasta. king znany jest z działań na rzecz społeczności żydowskiej i wysiedlania palestyńskich rodzin z osiedla szejch dżarach (שייח ג'ראח) oraz innych miejsc we wschodniej jerozolimie. king przedłożył, a komisja planowania i budowy zaleciła do dalszego postępowania, powstanie 140 jednostek mieszkalnych dla żydów na osiedlu bet chanina (בית חנינא) na północy jerozolimy. w przeszłości king był kilkakrotnie oskarżony o rasizm. na przykład podczas wyborów wznosił afisze zatytułowane „kukuryku muezin” i obiecał zająć się uciszeniem głosów z meczetów, wzywających na modły. dwa lata temu przed świętem pesach pochwalał zajęcie towaru sprzedawcy bajgli na starym mieście i powiedział, że chodzi o zjednoczenie jerozolimy.

hkg: po wojnie arabsko-izraelskiej w 1948 wschodnia część jerozolimy znalazła się pod kontrolą jordanii, a po wojnie 1967 przeszła w ręce izraela. mieszka tam niemal 60% arabów muzułmańskich. są tam miejsca kultu judaizmu, islamu i chrześcijaństwa. | na śpiewy muezina z minaretu narzeka wielu żydów mieszkających w ich pobliżu | bajgle są pieczywem z ciasta zakwaszonego, zabronionego w czasie żydowskiego święta pesach (פסח).

źródło: https://www.haaretz.co.il/misc/article-print-page/.premium-1.8799652

fot. flash90. kipa.co.il

2020-04-09 | projekt specjalny: czy nadszedł czas na dzisiejsze „wyjście z egiptu”?

pięcioksiąg zbudowany jest na historii wyjścia izraela z egiptu do swego kraju, a diaspora służy jako wielka kara wymierzona narodowi, gdyby zapomniał o bogu, który wyprowadził naród z egiptu, kara spełniona na licznych pokoleniach. dzisiaj również, po pokoleniach sziwat cijon (powrotu syjonu) – więcej niż połowa narodu żydowskiego nie przybyła do kraju wybranego i pozostaje na wygnaniu, widząc w swoim życiu tam, życie całkowicie słuszne. czy dążymy dzisiaj do rzeczywistego współczesnego wyjścia z egiptu? czy jest to marzenie, o którym łatwo mówić, ale niekoniecznie stać po jego stronie? czy nadszedł czas na dzisiejszego mojżesza, który wyprowadzi swój naród z wygnania i przyprowadzi do ziemi obiecanej?

źródło: https://www.makorrishon.co.il/judaism/219005/

rys. moran barak. makor riszon

2020-04-08 | święto pesach 

dzisiaj w izraelu zaczyna się siedmiodniowe święto pesach, na pamiątkę wyjścia żydów z niewoli egipskiej. jest to zatem święto wolności, co podkreśla się również wygodną, półleżącą pozycją w czasie jedzenia tzw. macy i picia wina. zwyczaj jedzenia macy, placka z mąki i wody, bez zakwasu, na pamiątkę wyjścia w pośpiechu. ponieważ opuszczenie egiptu było możliwe właściwie dzięki przychylność boga, który na egipcjan zesłał dziesięć plag, po to by wielu z nich umarło, w tym pierworodne dzieci, i zrobiło wrażenie na faraonie, to obok radości wolności, podczas wigilii pesachowej (sederem zwanej), okazuje się też empatię dla owych ofiar, upuszczając krople wina jako symbol krwi. podczas wieczerzy czyta się opowieść o wyjściu z egiptu (zwaną hagadą) i kultywuje różne zwyczaje. wśród wielu piosenek śpiewa się „chad gadja”, moralitet o nieuchronności śmierci (nagłej i przedwczesnej) dla czyniącego zło. od czasów zburzenia świątyni jerozolimskiej święto ponownie obchodzi się rodzinnie, dlatego wielu na czas wigilii jedzie do swych rodzin. w tym roku jednak jest to niemożliwe. władze izraela ogłosiły zakaz opuszczania własnego domu dzisiaj od godziny 14:00 do 7:00 nazajutrz.

drogi izraela  foto: haarec

2020-04-03 | rząd potwierdził nowe przepisy stanu wyjątkowego

 

rząd wprowadził nowe przepisy stanu wyjątkowego. bnej brak ogłoszono “obszarem ograniczonego ruchu”. według przepisów, policjantom wolno używać odpowiedniej siły w przypadkach niepodporządkowania się zaleceniom stanu zamknięcia. lekarz rejonowy może polecić mieszkańcom udanie się na kwarantannę z polecenia państwa. wojsko (cahal) przemieści 4500 starszych mieszkańców bnej brak do moteli. podobne zamiary wobec kolejnych miast: elad (אלעד), bet szemesz (בית שמש), modiin ilit (מודיעין עלית). 

źródło: ariel kahane. https://www.israelhayom.co.il/article/748325

2020-04-03 | dzisiaj zamknięto miasto bnej brak (בני ברק)

wielu mieszkańców podąża do supermarketów, których jest mniej, co zwiększyło niebezpieczeństwo zarażenia”. tysiące policjantów od rana pojawiło się w bnej brak. miasto poddano smutnej akcji. przy każdym wejściu i wyjściu ustawiono bariery blokujące możliwość wchodzenia i wychodzenia mieszkańców i przemieszczania pojazdów, za wyjątkiem przypadków szczególnych. wychodzą ci, co robią zakupy przed szabatem.” długie kolejki ustawiły się przed piekarniami, warzywniakami. ludzie długo czekali w upale, by wejść do środka. nie widać, by przestrzegali odległości dwóch metrów, ale widać, że rozmawiali ze sobą. na ulicach pojawili się policjanci i żołnierze w podwyższonej gotowości, by za pomocą dronów, móc informować, czy zalecenia w stanie wyjątkowym są realizowane. w większości ludzie dostosowują się i realizują zalecenia, ale jest zbyt mało otwartych sklepów, więc nie wszyscy mogą się zaopatrzyć przed szabatem.

źródło: mosze kohen "maariw". https://www.maariv.co.il/corona/corona-israel/Article-758066

bnej brak. fot. awszalom sasoni

2020-04-02 | włochy. cwika klein:  myśleli że zaniedbujemy halachę. teraz robią tak samo (fragmenty)

Kiedy profesor Riccardo Shemuel Di Segni, rabin Rzymu, zdecydował, by zamknąć synagogi w mieście, wielu zareagowało zdziwieniem i złością. To był purimowy poranek, setki Żydów miało właśnie wyjść z domu, aby posłuchać powtórnego czytania zwoju [Księga Estery – red.], i nagle dowiadują się, że wszystkie modlitwy w minjanie [minimum dziesięciu uczestników] są odwołane. „Pytali nas: Jak się ważycie zamykać synagogi?” – mówi rabin Di Segni. „Myśleli, że oszaleliśmy, że lekceważymy halachę. Wielu przyszło do mnie z pretensjami, albo krzyczeli na rabinów w swoich gminach i żądali otworzenia synagog. Ale nie mieliśmy wyboru. Potem już na całym świecie synagogi były zamknięte – w USA, we Francji, w Austrii, w Wielkiej Brytanii i w innych państwach. Niestety, my byliśmy pierwsi. Rabini, którzy w tym czasie traktowali sprawę lekko, teraz robią jak my i zamykają synagogi. Wszyscy powoli zamykają wszystko”.

Obok zamknięcia synagog, zażądano od rabina Di Segni dostarczenia natychmiastowego rozwiązania sprawy czytania Megili [Zwoju księgi Estery – red] w żydowskich gminach we Włoszech. „Do tego wieczora uznawaliśmy, tak jak większość rabinów w ostatnich latach, że słuchanie jej przez głośnik, czy telefon, nie spełnia tego przykazania. Ale teraz sprawa się zmieniła, i nie było żadnej możliwości czytania zbiorowego.  [...]

„Napisałem do gminy, by w synagodze nie całować mezuz, ani tałesów i jego frędzli. Tu we Włoszech ciepła atmosfera jest także u Żydów – wszyscy całują się cały czas i ściskają sobie ręce. Na przykład podczas błogosławieństwa kapłanów, jest zwyczaj wchodzenia pod tałes kogoś innego z dorosłych, niekoniecznie twego ojca, i wtedy jeden drugiego całuje. [...]

„Do ceremonii baldachimu [chupa’] potrzebnych jest dziesięciu mężczyzn, ale teraz oni winni stać w odpowiedniej odległości od siebie, także trzeba znaleźć duży dom. Zaproponowałem, by panna młoda nie kręciła się po ulicy w sukni ślubnej, bo policjanci ją zauważą i natychmiast poślą do domu. Lepiej wyjść z domu w ubraniu powszednim i przebrać się na miejscu ślubu”. [...]

- Czy w Izraelu też trzeba zdecydowanie zamknąć wszystkie synagogi?

„Macie dwóch rabinów naczelnych do takich decyzji, a sprawa nie jest lokalna. Wyprzedziliśmy was w tej kwestii o kilka tygodni, ale nie życzę wam, Boże broń, tej eksplozji, jaka jest tutaj”.

- A co jeśli chodzi o modlitwę zbiorową przez internet w dzień powszedni?

„W przeciwieństwie do Księgi Estery, póki co nie słyszałem o nikim, kto pozwalałby w pełni modlić się w minjanie wirtualnym”.

Ale, lekcje Tory we Włoszech, z drugiej strony, bez trudu dopasowały się do nowej platformy. „Wszyscy nasi rabini opanowali internet i cały czas robią wykłady. Przed tygodniem dałem w internecie półgodzinną lekcję, w której było 2600 uczestników – dużo więcej niż odbiorców lekcji internetowych, jakie nagrałem i udostępniłem w internecie wcześniej. Dla naszej gminy, to ogromne osiągnięcie”.

źródło dziennik „makor riszon”. https://www.makorrishon.co.il/magazine/215391/

rzym. synagoga wielka. fot. archiwum

2020-04-01 | dawid grosman: epidemia będzie fundamentalnym zrządzeniem losu. kiedy wygaśnie, pojawią się nowe możliwości

 

Jest od nas większa, ta epidemia, i w pewnym sensie, niepojęta. Silniejsza od wszelkiego spotkanego już wroga realnego, a także od każdego superbohatera, stworzonego w filmach i w wyobraźni. Czasami wkrada się do sedna mrożącej krew w żyłach myśli, że może tym razem, w tej walce, przegramy. Przegramy naprawdę i będzie to porażka światowa. Jak w czasach „hiszpańskiej grypy”. Ale tę myśl natychmiast odrzucamy. No, bo, jak to przegramy? Przecież jesteśmy ludzkością XXI wieku! Jesteśmy doskonali, skomputeryzowani, uzbrojeni w niezliczoną ilość broni i maszyn niszczących, chronieni antybiotykami, zaszczepieni. A mimo to, coś w niej, w tej epidemii, mówi, że tym razem reguły gry są zupełnie inne od tego, do czego przywykliśmy, i to do tego stopnia, iż można powiedzieć, że póki co, ta gra nie ma reguł. Co godzinę ze zgrozą liczymy chorych i zmarłych na wszystkich krańcach świata. I mimo wszystko, u stojącego na wprost nas wroga nie widać żadnych oznak zmęczenia, czy spowolnienia, w czasie gdy bez przeszkód zbiera żniwo. Kiedy używa naszych ciał, żeby się mnożyć. 

Coś jest w braku twarzy tej epidemii, w braku przemocy, jakby groziła wessaniem całego naszego jestestwa, które nagle wydaje się takie kruche i bezbronne. Nawet bezlik wypowiedzianych o niej w ostatnich miesiącach słów, nie zdołał z niej uczynić trochę bardziej zrozumiałej i przewidywalnej.

 „Zaraza nie jest na miarę człowieka - pisał Albert Camus w "Dżumie" - więc powiada się sobie, że zaraza jest nierzeczywista, to zły sen, który minie. Ale nie zawsze ów sen mija i, od złego snu do złego snu, to ludzie mijają, a humaniści przede wszystkim, ponieważ nie byli dość ostrożni. Nasi współobywatele nie ponosili większej winy niż inni; zapominali o skromności, tylko tyle, i myśleli, że wszystko jest jeszcze dla nich możliwe, co zakłada, że zarazy są niemożliwe. Nadal robili interesy, planowali podróże, i mieli poglądy. Jak mogli myśleć o dżumie, która przekreślała przyszłość”. (Przekład: Joanna Guze)

Wiemy już: Pewien procent społeczności zarazi się wirusem. Pewien procent umrze. W Stanach Zjednoczonych mówi się, że umrze ponad milion. Śmierć jest teraz bardzo namacalna. Ten kto może – wypiera ją. Ale ten, u kogo siła wyobraźni jest bardzo aktywna – jak na przykład u piszącego te słowa, i dlatego należy odnieść się do jego słów z powątpiewaniem – staje się ofiarą wyobraźni i scenariuszy, które się mnożą z prędkością nieustępującą prędkości zarażania wirusa. Niemal każdy kogo spotykam chce zabłysnąć różnymi możliwościami swej przyszłości w rulecie epidemii. Także moim życiem bez niego, jak jego życiem beze mnie. Każde spotkanie, każda rozmowa, mogą być ostatnie.  całość 

fot archiwum

© hebrajska kafé projekt | hebrajskakafe@gmail.com

 

563 pne – budda – siddhartha gautama בודהה - סידהארטהה גאוטמה  – inicjator buddyzmu | 100 stary testament תנ"ך – kanon judaizmu | 120 nowy testament ברית החדשה – kanon chrześcijaństwa | 500 talmud תלמוד – komentarz to pięcioksięgu | 1541 wujek – jakub wujek – polski ksiądz, tłumacz biblii | 1700 beszt – światło ogniska - baal szem tow  - israel ben eliezer ישראל בן אליעזר – inicjator chasydyzmu | 1787 kocker rebe – światło prawdy - menachem mendel morgensztern מנחם מנדל מורגנשטרן – rabin w kocku | 1798 mickiewicz – adam mickiewicz – poeta, dramatopisarz polski | 1810 salanter – światło sumienia - israel lipkin misalant ישראל ליפקין מסךנט. inicjator moralno-etycznego ruchu musar | 1810 geiger – światło postępu – awraham geiger, inicjator reformy judaizmu | 1838 chafec chajim – światło słowa - israel meir hakohen ישראל מאיר הכהן - założyciel jeszywy w raduniu, propagator czystej i etycznej mowy |1873 bialik – chaim nachman bialik חיים נחמן ביאליק – poeta hebrajski | 1881 kaplan – światło idei – mordechaj kaplan מרדכי קפלן – inicjator judaizmu rekonstrukcjonistycznego | 1887 agnon światło tory - szmuel josef agnon שמואל יוסף עגנון - pisarz hebrajski | 1904 jeszurun – awot jeszurun אבות ישורון poeta hebrajski | 1910 alterman - natan alterman נתן אלתרמן – poeta i dramatopisarz hebrajski |1924 amichaj – światło lodówki - jehuda amichaj יהודה עמיחי - poeta hebrajski |1928 wine – światło człowieka – sherwin wine - inicjator judaizmu humanistycznego |1938 steinzalc – światło kamienia – adin ewen israel עדין אבן ישראל – rabin. autor wersji talmudu we współczesnym hebrajskim |1939 oz – światło pokoju - amos oz עמוס עוז - pisarz hebrajski i izraelski działacz pokojowy | 1939 einstein – arik einstein אריק איינשטיין – piosenkarz i kompozytor izraelski | 2006 pardes lauder – tu: pięcioksiąg we współczesnym żydowskim przekładzie na język polski.