hebrajska-kafe-gazeta.png
badanie korona.jpg

2021-07-26 | wiadomości חדשות chadaszót

od 8 sierpnia w izraelu niezaszczepieni zapłacą z własnej kieszeni מִכִּיסָם mikisám za badanie na koronę.

izraelczyk, który bez pozwolenia ללא אישור lelo iszúr poleci do czerwonej strefy zapłaci mandat קְנָס knas 5000 szekli. (foto: ynet co il)

klapki ramonmedia com.jpg

2021-07-24 | dzień miłości w izraelu

dzisiaj dzień piętnasty miesiąca aw, czyli ט"ו באב tu beaw. w jerozolimie współcześnie ochodzony jako dzień miłości, bowiem w czasach starożytnych był taki zwyczaj (małe święto), że dziewczęta ubrane na biało w pożyczonych sukniach (żeby nie zawstydzać swym posiadaniem dziewcząt ubogich) wychodziły do winnic, gdzie tańczyły, oferując się chłopcom do zamążpójścia.  opowiada o tym talmudyczny traktat מסכת masechet zwany taanit תענית i zaznacza, że do chłopców zwracały się, mówiąc - dziewczęta piękne: podnieście oczy na piękno, bo kobieta to właśnie piękno יופי jofi. dziewczęta z dobrych rodzin: zwróćcie uwagę na naszą rodzinę משפחה miszpachá, bo kobieta to synowie (oni też będą z dobrych rodzin). dziewczęta ani piękne ani ustosunkowane: zwróćcie na nas uwagę ze względu na niebo שמים szamajim, a kiedy nas okryjecie złotem זהב zaháw, też będziemy piękne. dzisiaj w izraelu tego dnia zakochani mają inne zmartwienia: co kupić na prezent מתנה mataná. tego roku jest preferencja dla prezentów, cieszących oboje, jego i ją. poza tym, wyroby jubilerskie – już kilka miesięcy wcześniej firmy חברות chewrót, sklepy חנויות chanujót, zacierają ręce. kwiaciarze dołączają do kwiatów פרחים prachím różne gadżety, książeczkę z przepisami ספרון מתכונים sifron matkoním, albo karty prezentowe do spa גיפט קארד לספא gift kard lespá. a zamiast winnic כרמים kramím – nie brakuje ofert wydarzeń אירועים eruím, przedstawień הופעות hofaót, koncertów קונצרטים koncertím, i czego tam nie. (fot. ramonmedia com)

rozental maariv co il.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 11 1 aw 5781 (10 lipca 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. beer szewa

beer szewa באר שבע to miasto biblijne, którego nazwa wbrew niesprawdzonym pogłoskom nie oznacza siedem studni (nawet jeśli wielkimi literami przy wjeździe miasto reklamuje się cyfrą 7). owszem beer to studnia, szewa to siedem, ale w biblii szewa to także przysięga i jeszcze kilka innych znaczeń).

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 8: ożywili własny język

książka מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי „megilat haacmaut im talmud israeli” deklaracja niepodległości i talmud izraelski –  hasło ósme: החיו שפתם העברית hechejú sfatám haiwrít – ożywili język hebrajski.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. reformowani

jeden z trzech wielkich nurtów dzisiejszego świata judaizmu (obok ortodoksyjnego i konserwatywnego?). zwany też liberalnym, progresywnym. można powiedzieć, że judaizm reformowany jest dla tych, którzy narzekają na żydów bogobojnych w judaizmie rabinicznym. robert stiller pisze o tym sporo. temat jest bardzo szeroki i bardzo ciekawy.

3 idee. nawróceni-odwróceni

w polsce ci, którzy w dorosłym życiu dołączają do kościoła i ci, którzy go opuszczają, nie budzą aż tyle emocji co w izraelu nawróceni חוזרים בתשובה chozrím betszuwá (powracający w skrusze) i odwróceni יוצאים לשאלה jocím leszeelá (wychodzący ku pytaniu).

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. chaim nachman bialik

jak pisaliśmy w naszym blogu chaim nachman bialik 87. rocznica śmierci - chaim nachman bialik חיים נחמן ביאליק , urodzony na wołyniu, zmarły w wiedniu, od 1924 zamieszkały w tel awiwie, wielkim poetą był, choć już w tel awiwie nie tworzył poezji, natomiast oddał się pasji słowotwórstwa.

5 sfat ewer. język hebrajski. słownik slangu ruwika rosentala

dzieło zawiera około 10 000 haseł z cytatami i źródłami z literatury, prasy i sieci.

6 kultury i obyczaje (masz pojęcie). dodatkowa dusza

rabini mówią, że bóg zaprosił adama na szabat do najwyższego nieba i dał mu taką duszę, by adam dorównał swiętości królowej szabat.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (8)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto trzecia część części lat 90. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

8 moral-etyka. sefer charedim

eleazar azkari grupuje przykazania odnoszące się do  ust פה pe, oczu עיניים ejnaim, uszu אוזניים oznaim i tak dalej.

jankeles sztetl.PNG

hebrajska kafé gazeta nr 10 1 tamuz 5781 (11 czerwca 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. kfar chasidim

moszaw  מושב (osada) niedaleko hajfy, założony w 1924 przez chasydów z polski, którzy kupili tam ziemie, między innymi w intencji ich uprawy, ale okazało się, że ziemia tam bagnista אדמת ביצה admat bicá, niezdatna do uprawy, a wokół panuje malaria, jest problem z budową osady, założyciele nie dostali narodowych dotacji, przekazy z polski stanęły, a oszczędności skończyły się.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 7: חיפריחו נשמות

książka מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי „megilat haacmaut im talmud israeli” deklaracja niepodległości i talmud izraelski –  w numerze 9 hkg pojawiło się hasło nie siódme, lecz trzynaste, dlatego teraz będzie właściwe hasło siódme: הפריחו נשמות hifríchu sprawili, że dusze zakwitły.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. kipot srugot

kipot srugot כיפות סרוגות czyli dziergane mycki, włóczkowe jarmułki, to nurt religijno narodowy דתי לאומי datí leumí (nie mylić z religijnym syjonizmem הציונות הדתית hacijonút hadatít), czyli około dziesięciu procent żydowskiej społeczności izraela.

3 idee. or lagoim

prorok izajasz  (42,6) powiedział żydom, chcąc ich pocieszyć,  że są לגוים אור dla narodów światłem – i tak to na razie zostało. oczywiście różni żydzi różnie na to patrzą.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. rafi weichert

rafi weichert רפי וייכרט urodził się (1964) w jaffie i zdaje się od razu zaczął mówić po polsku. chociaż samej polski do dzisiaj nie odwiedził, ale język polski na pewno słyszał w izraelskim, rodzinnym domu. obok wielu odznaczeń izraelskich, jest też złoty krzyż zasługi (2008) wręczony przez prezydenta lecha kaczyńskiego.

5 sfat ewer. język hebrajski. światowy i zajebisty słownik slangu

dan ben amoc דן בן אמוץ pisarz, dziennikarz, satyryk, tłumacz, oraz natiwa ben jehuda נתיבה בן יהודה pisarka,  dziennikarka i leksykografka hebrajskiego slangu, stworzyli słownik zwany מלון עולמי לעברית מדוברת milón olamí leiwrít meduberet (światowy słownik hebrajskiego mówionego).

6 kultury i obyczaje. sziwa

źródeł tej żałoby doszukujemy się w biblii (tanách תנ"ך): józef יוסף josef odsiadywał siedmiodniową żałobę po ojcu jakubie יעקב jaakow. również hiob איוב ijow siedem dni siedział, otrzymawszy złe wieści. polska wikipedia podaje między innymi, że sziwa שבעה, w słowniku doroszewskiego zwana też bosiny, to tygodniowa (od pogrzebu) żałoba po zmarłym.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (7)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto druga część części lat 90. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

8 moral-etyka. menachem mendel lefin cheszbon hanefesz

lefin לפין, zwany satanowerem סטנובר (1749 satanow na podolu - 1826 tarnopol) był żydowskim genialnym dzieckiem i zapowiadał się na wielkiego uczonego. napisał חשבון הנפש cheszbon hanefesz (rachunek sumienia),  dzieło powstało pod wpływem benjamina franklina żywota własnego (the autobiography of benjamin franklin) z opisami drogi rozwoju i doskonalenia się autora, gdzie znajdujemy ogromną zbieżność z ideami judaizmu w zakresie doskonalenia się etyczno-moralnego.

chasyd toldot aharon wiki.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 9 1 siwan 5781 (12 maja 2021) foto: chasyd toldot aharon (wikipedia)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. akka

portowe, na północ od hajfy, miasto akka עכו akko, w biblii wymienione tylko raz (Sdz 1,31), ma bogatą historię i znajduje się na liście światowego dziedzictwa unesco (od 2001), wraz z tutejszą świątynią bahaizmu (od 2008). było stolicą królestwa jerozomskiego, założonego przez krzyżowców, a z polską łączą ją choćby krzyżacy. chaim mosze luzzato, o którego dziele piszemy w tym numerze (ścieżka sprawiedliwych) przybył do akki w 1743, a trzy lata później umarł tu od zarazy.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 13: resztka uchodźców

książka מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי „megilat haacmaut im talmud israeli” deklaracja niepodległości i talmud izraelski – siódme hasło: שארית הפליטה שנצלה מהטבח הנאצי האיום באירופה ויהודי ארצות אחרות resztka uchodźców.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni – chasydzi toldot aharon i toldot awraham-icchak

jedna z dwóch największych grup bogobojnych w izraelu, należąca do antysyjonistycznej organizacji haeda hecharedit העדה החרדית. pilnie strzegą swego religijnego życia, dbając o lokalną tradycję, ubierają się dość odrębnie w jasne kapoty w paski, żyją głównie na obrzeżach sławnej dzielnicy mea szearim מאה שערים na osiedlu domów węgierskich  שכונה בתי אונגרין i w częściowo w bet szemesz בית שמש (a nawet już poza izraelem).

3 idee. giur i ger cedek potocki

giur גיור to przejście na judaizm albo po prostu wstąpienie w szeregi wyznawców judaizmu. generalnie, wielkie problemy nastręcza wszystkim kwestia kto jest żydem, po pierwsze urodzony z matki żydówki, a po drugie choćby właśnie ten, kto zgodnie z prawem żydowskim (halachą הלכה) żydem się stał, czyli zjudaizował התייהד hitjahed.

podobno walentyn potocki, którego chrześcijanie w wilnie 1749 spalili na stosie za to, co zrobił (choć nie wiadomo do końca, że w ogóle istniał), to jedyny polski arystokrata, który dokonał takiej konwersji i przyjął imię abraham ben abraham (abraham syn abrahama).

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. lewi icchak z berdyczowa

jezus chasydów ישוע של חסידים (jeszúa szel chasidím). inny przydomek: סנגורם של ישראל (sanegoram szel israel) adwokat izraela, bo wielce miłował naród izraela i bronił każdego żyda, nawet grzesznika חוטא (choté) i przestępcę  פושע (poszea), bo u wszystkich szukał dobrych stron. za to boga oskarżał za udręki żydów.

lewi icchak z berdyczowa לוי יצחק מברדיצ'ב urodził się 1740 w hoszakowie/hussakowie, zmarł 5 października 1809 (25 tiszri 5570) w berdyczowie, gdzie jest pochowany.

5 sfat ewer. język hebrajski. słownik ben jehudy i słowniki inne

po tak zwanym odrodzeniu języka hebrajskiego, kiedy żydzi znów zaczęli rozmawiać po hebrajsku w życiu codziennym od końca XIX wieku, musiały się pojawić nowe słowniki hebrajsko-hebrajskie i pierwszym był oczywiście słownik samego wskrzesiciela języka eliezera ben jehudy אליעזר בן-יהודה. jego opus magnum liczy tomów 16, a cały tom 17. to tak zwany duży wstęp המבוא הגדול ha mawó hagadól. pierwsze tomy ukazały się w roku 1908, a po śmierci ben jehudy (1922) kolejne, redagowane przez innych, wydawano do roku 1959.

6 kultury i obyczaje. rosz chodesz

hebrajska nazwa początku miesiąca to ראש חודש rosz chodesz, czyli głowa miesiąca. judaizm używa kalendarza księżycowego, więc pierwszy dzień miesiąca to pierwszy dzień nowego cyklu, kiedy nów ma 1% widoczności księżyca. sobota przed nowiem zwie się szabat mewarechin שבת מברכין, bowiem wtedy błogosławi się nadchodzący miesiąc, zmawia modlitwę קידוש לבנה kidúsz lewaná. błogosławi się boga, za to że odnawia miesiące i zaklina rzeczywistość, żeby tak jak my nie możemy dosięgnąć księżyca, nasi wrogowie nie dosięgnęli nas, chcąc uczynić nam zło, za co spadnie na nich przerażenie i strach. a potem wyraża się przekonanie, że król izraela dawid żyje i życzy się swym sąsiadom życia w pokoju i dobrego losu dla całego izraela: osé szalóm bimromáw hu jaasé szalóm aléjnu weal kol israél weimrú amén עושה שלום במרומיו הוא יעשה שלום עלינו ועל כל ישראל ואמרו אמן czyniący pokój na wysokościach, uczyni pokój nam i całemu izraelowi i powiedzcie amen.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (6)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto część części lat 90. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

 

8 moral-etyka. mosze chaim luzzato: ścieżka sprawiedliwych

rabin mosze chaim luzzato, zwany ramchal (1707-1746) wydał ścieżkę sprawiedliwych מסילת ישרים mesilat jeszarim w 1740, wyjechał do ziemi świętej w 1743 i trzy lata później zmarł w akce (akko) podczas epidemii.

ogrody bahaitów.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 8 1 ijar 5781 (13 kwietnia 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. hajfa

hajfa, trzecie co do wielkości miasto izraela (ponad 250 tysięcy mieszkańców), nie jest szarym i smutnym, przemysłowym i robotniczym miastem. hajfa ma morskie wybrzeże z plażami i piękny górzysty łańcuch karmelu. ma biedniejsze dzielnice na dole i zamożne na górze. ma historyczną dzielnicę niemiecką i światowe cetrum bahaitów ze światynią i ogrodami.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 6: ostatnie pokolenia

deklaracja niepodległości i talmud izraelski – szóste hasło: ostatnie pokolenia wracają na swą ziemię tłumnie, (jako) pionierzy, nielegalni imigranci i obrońcy.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni, sefardyjczycy

sefardyjczycy bogobojnymi w naszym rozumieniu stali się właśnie dopiero w izraelu. zachowali swą częściową, orientalną, odmienność kulturową, włącznie ze zwyczajami, nawykami i przekonaniami religijnymi.

3 idee. sitra achra

druga strona – świat demonów, grzechu i zła. bóg wypełniający sobą cały wszechświat, gdy chciał stworzyć nasz, ludzki świat, musiał się trochę skurczyć, co demon wykorzystał, anektując trochę przestrzeni.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. israel juwal

juwal bada skąd się wzięli na świecie rabini jako profesja i jak zyskali uznanie i posłuch wśród żydów. w swych artykułach pisał też, że żydzi bardzo się cieszyli na wieść o husytach i tym rozłamie w kościele, a także obala mit o ataku krzyżowców na żydach.

5 sfat ewer. język hebrajski. styl jerozolimski

ben jehuda rozumiał, że nie wystarczą nowe słowa, by uzupełnić biblijny teazurus i że potrzebne jest tworzenie nowych tekstów publicystycznych i literackich, by pokazać, że po hebrajsku można pisać stylem żywym i naturalnym.

6 kultury i obyczaje. dzień niepodległości

mijają 73 lata istnienia żydowskiej siedziby narodowej, w której mieszka ponad sześć milionów żydów (ponad osiem milionów wciąż poza izraelem) i wciąż nierozwiązany został główny problem.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (5)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku, tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać i który tu publikujemy. oto część druga lat 80. publikacje przekładów polskich książek z listy zaznaczamy.

8 moral-etyka. kalonimus ben kalonimus: ewen bochen

satyryczna proza rymowana, krytykująca niemoralność i niereligijne zachowania współczesnych autora. w rozdziale dobry los kobiety מה טוב גורלה של אשה mężczyzna narzeka do boga, że nie uczynił go kobietą.

chadszon.PNG

2021-04-24 | czytajcie hadshon.edu.gov.il

to gazeta izraelska dla początkujących hebrajskojęzycznych czytelników. jak wynika z adresu, tworzy ją rząd izraela.

słówko חדשון zapisane tu jest w transkrypcji angielskiej, a polskojęzyczni zapiszą je sobie chadszon, bowiem rozróżniamy litery: ה h (delikatne jak w przedwojennej herbacie) i כ ch (jak chleb). to bardzo ważne w wymowie, bowiem niestosowanie tego rozróżnienia (wraz z literą כ wymawianą ch) może prowadzić do niezrozumienia i przykrych konsekwencji, jak na przykład pomylenie rodziców (הורים horim) z dziurami (חורים chorim), albo pieniądze wasze (שלכם szelachem) staną się ich (שלהם szelahem).  sh jako sz dla litery ש – nie wymaga komentarza. chadasz חדש znaczy nowy, chadaszot חדשות to wiadomości, a chadszon חדשון przetłumaczmy jako nowiniarz.

portal gazety jest bardzo rozbudowany i oprócz doniesień z izraela i ze świata zawiera dużo materiałów językowych i słownikowo-encyklopedycznych. wiadomości są z pierwszej ręki, a poziom językowy i edukacyjny rządem gwarantowany.

melamed samarkanda wikipedia.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 7 1 nisan 5781 (14 marca 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. tyberiada

leży nad brzegiem jeziora genezaret כנרת kineret i na oczach jezusa zbudował je herod antypas, ten sam, z którym łączy się ewangeliczną historię rzezi niewiniątek.  wśród obiektów – XII-wieczny kościół św. piotra. na dziedzińcu stoi pomnik – polski ołtarz ojczyzny z herbami polskich miast – ufundowany przez żołnierzy armii andersa w 1945 roku.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 5: dążyli by się uchwycić 

naród żydowski dążył, by trzymać się starej ojczyzny מולדת העתיקה molédet haatiká. kwestie te omawiają cztery obszerniejsze teksty. 

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni, neturej karta

 po aramejsku to strażnicy miasta. najbardziej ekstremistyczna grupa bogobojnych. walcząca z państwem izraela, antysyjonistyczna, do której należą także antysyjoniści chasydzcy i sefardyjscy. uważają, że państwo izraela to fortel szatana.

3 idee. tag mechir

 tag m(e)chir to metka z ceną. tego pojęcia używają żydowscy ekstremiści do określenia swej idei niszczenia mienia i zastraszania tamtejszych arabów przez podpalanie aut, obraźliwe graffiti, rzucanie kamieniami i granatami gazowymi, niszczenie meczetów i mienia, podpalanie pól i gajów. to  cena nienawiści arabów do żydów i państwa żydowskiego.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. profesje. mełamed.

skoro żydzi to naród księgi, który nie zna analfabetyzmu, to dlaczego statut nauczyciela – małameda – wśród żydów polskich XIX wieku – jak pisze zofia borzymińska (szkolnictwo żydowskie…) – „na ogół nie był zbyt wysoki”?  

5 sfat ewer. język hebrajski. język mówiony i slang

izraelczycy używają slangu i to niemal we wszystkich grupach społecznego życia: żołnierze, bogobojni, internauci, jerozolimczycy.  

6 kultury i obyczaje. pesach, przaśniki, jezus

święto pesach פסח. właściwie tylko pierwszy dzień to święto pesach, a kolejnych siedem dni to święto przaśników חג המצות chag hamacót. istnieje dziś państwowy prawny zakaz wypiekania pieczywa w czasie święta. ale można je kupić u arabów. 

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (4)

„70 lat 70 książek”, rodzaj kanonu, który warto i wypada znać. oto część pierwsza lat 80.

8 moral-etyka. rambam księga wiedzy (część miszne tora) 

zwał się mosze ben majmon i należy do grona największych myślicieli judaizmu i filozofów średniowiecza. w księdze miszne tora משנה תורה czternasty rozdział omawia między innymi kwestie moralności i etyki.

bogobojni jerozolimczycy wikipedia.jpg

hebrajska kafé gazeta nr 6 1 adar 5781 (13 lutego 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. safed

kto nie zwiedził safedu, nie zwiedził izraela.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 4: historia i tradycja

naród żydowski dochował wierności ziemi izraela z powodu więzi z historią i tradycją.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni, jerozolimczycy

wywołują sympatię i kpinę zarazem. tak jak dla izraelczyków bogobojni to typ starego żyda, tak dla bogobojnych jerozolimczycy to typ starego żyda, któremu przypisuje się wizerunek nadmiernego tradycjonalisty.

3 idee. syjonizm

syjonizm. właściwie, co to znaczy? syjonizm to izrael? idea syjonizmu miała wspierać powstanie żydowskiego państwa, nieważne gdzie by to miało być.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. jeszajahu leibowic

jeśli chcecie zrozumieć dzisiejszy izrael albo rozprawiać o jego naturze, a nie słyszeliście o jeszajahu leibowicu, to jesteście w trudnym położeniu, podobnie jak w trudnym położeniu sam leibowic stawiał społeczeństwo izraelskie.

5 sfat ewer. język hebrajski. instytucje języka

jak uczyć i jak mówić językiem, który jak mówią „był martwy” blisko dwa tysiące lat? oczywiście potrzebny był tu dobry plan i sprawne instytucje.

6 kultury i obyczaje. purim

kiedy trzynastego adar żydzi już mieli zginąć, stało się odwrotnie. krew polała się obficie.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (3)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku , tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać. w tej części lata 70.

8 moral-etyka. awraham ibn ezra: jesod mora wesod tora

kwestie moralności są w niej w sumie tylko częścią tematu, bo główny to przykazania.

ofiarowanie catholic co il.jpg

2021-02-02 | matki boskiej gromnicznej czyli ofiarowanie pańskie

czyli ofiarowanie żydowskiego dziecka w świątyni jerozolimskiej. ale o co chodzi z tą gromnicą? co to za święto? dopiero po drugim soborze watykańskim (1962-1965) okazało się skąd się wzięło w polskim katolicyzmie święto matki boskiej gromnicznej. co to jest gromnica? hebrajski nawet nie zna takiego słowa. nazwa חג הנרות chag hanerót mówi, że to święto świec. w słowniku sieraczkowej hasło gromnica ma znaczenia: נר תמיד ner tamíd - wieczne światło (jak w świątyni i w synagodze), נר-שעווה ner szaawá – świeca woskowa, נר נשמה ner neszamá – światło za duszę (na grobie). czyli to nie to. gromnice, czyli świece przeciw gromom, piorunom, już w ix wieku poganie stawiali w oknach, z nadejściem wiosny, pory piorunów, a gdy pojawił się w polsce kościół, to wykorzystał – tak sądzimy - stawianie gromnic na święto matki boskiej gromnicznej i nic nie mówił o jezusie żydzie. i tak to trwało, może historycy kościoła wiedzą coś więcej, jak było dokładnie. w każdym razie, dopiero sobór watykański (1962-1965), zmienił nazwę i charakter święta – bo zgodnie z osiemnastym przykazaniem tory, żydówka maria, matka (i pewnie ojciec) żydowskiego jezusa, po trzydziestu dniach od narodzin przynieśli go do jerozolimskiej świątyni, by go wykupić za parę turkawek albo dwa młode gołębie, co zapisano w ewangelii łukasza. akt ten zwie się פדיון הבן pidion habén (wykup syna). dzisiaj są specjalne monety wartości około 234 szekli/złotych z VAT – stan na lipiec 2020. oto święto ofiarowania pańskiego. hebrajskojęzyczni chrześcijanie (różnych narodowości) zwą ten dzień חג הבאתו של ישוע אל בית המקדש chag hawaató szel jeszúa el bet hamikdász – przyniesienie jezusa do świątyni. obchodzą go również żydzi mesjanistyczni יהודים משיחים jehudim maszichím ; którzy uwierzyli, że jezus to oczekiwany mesjasz.

foto: catholic.co.il

Image by Victoria Palacios

2021-01-28 | nowy rok drzew

 

dzisiaj w kalendarzu żydowskim 15 dzień miesiąca szwat – piękny dzień, w którym nie świętuje się niczyjej śmierci, krzywdy, zwycięstwa nad innymi. święto zwane dziś głównie t”u bi szwát – czyli piętnastego szwat. skąd święto pochodzi? kto je ustanowił? nie biblia i nie mojżesz. pochodzi z czasów sprzed spisaniem miszny (220 n.e.) i właśnie z niej właściwie dowiadujemy się o jego istnieniu, bo jest tam zapisana dyskusja, czy święto należy obchodzić pierwszego czy piętnastego dnia szwat i tam też ma nazwę nowy rok drzewa ראש השנה לאילן rosz haszaná lailán. nowy rok, bo wiosną drzewa zaczynają puszczać soki. radosne święto obchodzi się spożywaniem owoców z drzew ziemi świętej, tak kiedyś jak dzisiaj robi się to podczas przyjęcia, sederu tu bi szwat סדר ט"ו בשבט z czterema kieliszkami wina. kabaliści oczywiście mają wiele koncepcji i pięknie tłumaczą naturę owoców z pestkami, bez pestek, i tym podobnie. tego dnia sadzono drzewa, a szczególnie dzisiaj w izraelu sadzenie drzewa, to przyjęty zwyczaj, funkcjonujący dziś nawet bez związku ze świętymi posiłkami i kabalistami. w sumie szkoda, że jezus nie zdążył przekazać żydowskiej tradycji swoim uczniom, a oni jezusa kojarzą z drzewem w osobliwej roli, i może to dobrze, że nie oskarżamy żadnego gatunku o kolaborację z rabinami i rzymianami. nawet jeżeli są dzisiaj jakieś podejrzenia naukowców, to krzyż pozostał anonimowy. stąd dalej nasze myśli idą aż do drzewa w raju i do drzew w innych kulturach, np. w buddyzmie i do teorii ewolucji, w której pewnego dnia człowiek zszedł na ziemię z drzewa, ale go nie porzucił. jednym słowem, człowiek i drzewo są połączeni od początków poprzez dzieje aż do dzisiaj. bardzo lubimy drzewa, ich owoce, przedmioty z drewna. drzewo naprawdę zasługuje na swoje święto i lepsze traktowanie.

muzeum podwórko iszuw hajaszan.PNG

hebrajska kafé gazeta nr 5 1 szwat 5781 (14 stycznia 2021)

czytaj w numerze:

1 kraj i państwo. jerozolima

​nie ma w izraelu miasta ważniejszego niż jerozolima. nie tylko w historii żydów.

1 kraj i państwo. talmud izraelski. hasło 3: dochował wierności

naród żydowski po wygnaniu siłą ze swej ziemi dochował jej wierności, nie zaprzestał modlitw, zachował nadzieję na powrót i odtworzenie swej wolności politycznej.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary. bogobojni, litwacy

wśród bogobojnych są tak chasydzi jak ich przeciwnicy, litwacy i inni. dzisiaj zatem o litwakach, którzy jak sama nazwa – nie wskazuje – to żydzi rosyjscy, zamieszkujący niegdyś tereny litwy.

3 idee. koszerność i trefność

pojęcie koszerności dotyczy głównie żywności, która jest albo koszerna (zdatna) כשר kaszér, albo trefna (niezdatna) טרפה trefá, do spożycia. jest wiele warunków do spełnienia, by uznać żywność za koszerną.

4 ludzie i postaci. pod drzewkiem figowym. israel meir hakohen (chafec chajim)

kim był ten wielki człowiek w xix wieku, gdzieś tam na białorusi koło litwy, że o nim piszemy? polska wikipedia nie ma jego hasła, choć jest w dziesięciu innych językach. israel meir hakohen nadał judaizmowi wyraźniejsze oblicze w kwestii moralności.

5 sfat ewer. język hebrajski. język izraelski

wszyscy w izraelu znają popularny zwrot: עברית קשה שפה iwrit kaszé safá – trudny hebrajska język. dzisiaj w izraelu, obok odrodzonego hebrajskiego, pojawiła się mowa, zwana przez niektórych językiem izraelskim.

6 kultury i obyczaje. od zaręczyn do rozwodu

kiedy bogobojny חרדי charedí żyd i żydówka chcą się pobrać, rozpoczyna się ustalony tradycją i prawem łańcuch wydarzeń, do których należą przede wszystkim swaty.

7 życie literackie i artystyczne. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej (2)

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku , tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać. w tej części lata 60.

8 moral-etyka. awraham bar chija: logika smutnej duszy

awraham bar chija אברהם בר חייא (przełom xi i xii w.), żył w barcelonie, a jego dzieło הגיון הנפש העצובה higajón hanéfesz haacuwá - logika smutnej duszy albo logika duszy strapionej.

9 nostalgie

kiedy już dotrzecie do jerozolimy, na starym mieście w dzielnicy żydowskiej, będziecie mogli zwiedzić muzeum podwórka starego iszuwu (społeczności żydowskiej). trochę tam wygląda jak u babci, poza tym, że to bliski wschód.

hebr-aacad org il.PNG

2021-01-05 | dzień języka hebrajskiego

dzień języka hebrajskiego יום העברית jom haiwrít, obchodzi się głównie w izraelu, w dzień urodzin eliezera ben jehudy, oficjalnego wskrzesiciela języka po dwóch tysiącach lat milczenia według kalendarza żydowskiego 21 dnia miesiąca tewet, dlatego w kalendarzu gregoriańskim to święto ruchome. w 2021 roku obchodzone 5 stycznia. w tym roku w konkursie na najpopularniejsze słowo zwyciężyło słowo מטוש matosz – wymazówka, ta pałeczka z watą do pobierania materiału z nosa.

o ile język grecki terytorialnie pozostał w grecji z przyległościami morza śródziemnego, język łaciński za sprawą rzymskiego imperium i kościóła dotarł do polski i choć w latach 60. kościół przestał go używać w modlitwach i mszach, to jednak za sprawą choćby terminologii prawniczej, trwa do dzisiaj. język hebrajski do polski przyszedł zarówno z kościołem (tłumaczenia biblii) jak i synagogą, gdzie był (i jest szczątkowo) zarówno językiem modłów, studiów i literatury religijnej. od xix wieku poza judaizmem rozwijała się tu także hebrajska literatura i kultura świecka, ale wciąż niewielkie pojęcie mamy do jakiego stopnia żydowscy intelektualiści zapałali miłością do tego martwego jakoby języka. w polsce ukazała się właśnie właściwie pierwsza książka w tym zakresie, magdy szwabowicz „hebrajskie życie literackie w międzywojennej polsce”. to życie przerwał czas wojny i zagłady. żydowskie masy mówiły oczywiście głównie w języku jidysz, ale te same masy w synagodze i w domu czasu świąt używały hebrajskiego, nawet jeżeli prości ludzie nawet nie znali znaczenia wypowiadanych słów.

w kulturze polskiej wczesnymi przejawami (xiii w.) hebrajskiego były bite przez żydów monety z napisami, często błogosławieństwami, zwane brakteatami (od łacińskiego bractea - cienka blaszka, ale samo narzuca się podobieństwo do hebrajskiego brachá ברכה, znaczącego właśnie błogosławieństwo. z drugiej strony – najstarszy znaleziony hebrajski nagrobek ma datę 1203 r. pamiętacie przełom lat 80. i 90. ubiegłego wieku, gdy niemal każda pojawiająca się w polsce książka związana z żydami miała na okładce tak zwaną macewę – żydowski nagrobek z widocznym hebrajskim tekstem?

studia hebrajskie i nauczanie języka wśród polaków rozpoczął już w 1520 na uniwersytecie jagiellońskim jerzy liban. dużo później hebrajski pojawił się na wydziałach katolickiej teologii w krakowie, wilnie, lwowie, warszawie i lublinie. już po drugiej wojnie światowej, od 1950 głównym i właściwie jedynym ośrodkiem nauczania była warszawa. gdy w 1966 literackiego nobla otrzymał hebrajski pisarz szmuel josef agnon, w polsce ledwo ten fakt zauważono. rok 1968 zniszczył niemal wszelkie odruchy życia hebrajskiego i zainteresowania językiem w polsce. polscy bibliści (w tym i żydowscy tłumacze na polski), to oczywiście historia bogata i osobna, zaczynająca się symbolicznie księdzem jakubem wujkiem i jego „kultowym” przekładem biblii w xvi w. istnieje też nurt hebraistów literatów z całym legionem tłumaczy księgi psalmów. wspomnijmy romana brandstaettera (nawróconego żyda) i czesława miłosza. z kolei księgę rodzaju przełożył pół wieku temu artur sandauer, a obecnie dołączył do niego z rewolucyjnym przekładem tej księgi młody hebraista marek piela. do hebraistów samotników, jeszcze przed wojną, należy władysław chrapusta i tadeusz zaderecki. jeszcze niedawno hebrajską literaturę tłumaczyliśmy z niemieckiego i angielskiego. wśród powieści amosa oza, dopiero w 1995 przełamała to ewa świderska, absolwentka hebraistyki uniwersytetu warszawskiego, przekładając z hebrajskiego „poznać kobietę”. dzisiaj mamy już sporą grupę młodych hebraistów także z krakowa, wrocławia, czy poznania. to tylko zwięzła notka dotycząca hebrajskiego na polskiej ziemi. tej historii, dzisiejszy przeciętny odbiorca kultury masowej (czyniący gusła z kabały i dziergający hebrajskie tatuaże, których sam nie umie przeczytać) nawet się nie domyśla, nie widzi i nie słyszy w zgiełku euro-amerykańskiej komercji. nie dziw zatem, że dziwi się on na wieść o jakimś święcie języka hebrajskiego i nie wie, po co miałby je obchodzić. (fot. hebrew-academy.org.il)

allenbyego.jpg

nr 4. 1 tewet 5781 (16 grudnia 2020)

czytaj w numerze:


1 kraj i państwo​. tel awiw

pierwsze miasto hebrajskie, gdzie żydowscy imigranci zostawiali języki wygnania

1 kraj i państwo​. talmud izraelski

w drugim punkcie talmud izraelski omawia stwierdzenie deklaracji niepodległości, że naród żydowski przekazał całemu światu księgę nad księgami.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary​. bogobojni, chasydzi

wśród bogobojnych חרדים charedim są tak chasydzi חסידים chasidim, jak ich przeciwnicy מתנגדים mitnagdim, litwacy i inni.

3 idee. dusza

pięć emanacji duszy żydowskiej.

4 ludzie. pod drzewkiem figowym. werbermacherówna

chana rachela werbermacher חנה רחל ורברמאכר zwana בתולה מלודמיר betulá miludmír (dziewicą z ludmiru (włodzimierza wołyńskiego), gdy przyszedł jej czas (wiek XIX) została pierwszą cadyczką, czyli rabinką chasydzką.

5 sfat ewer. język hebrajski. nowe słowa

biblia do naszych czasów przechowała około ośmiu tysięcy słów hebrajskich. w końcu XIX wieku eliezer ben jehuda oraz inni wskrzesiciele hebrajskiego stanęli wobec wyzwania – hebrajski musi zyskać nowe słowa

6 kultury i obyczaje​. bar micwa i bat micwa

gdy ma trzynaście lat i jeden dzień młody człowiek dorasta do obowiązków religijnych.

7 życie literackie i artystyczne. wywiad izraelski. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej

w 2018 radio kan bet opublikowało listę „70 lat 70 książek”, najciekawszych książek wydanych w izraelu od 1948 roku , tworząc rodzaj kanonu, który warto i wypada znać.

8 moral-etyka. ibn pakuda: chowot lewawot (obowiązki serca)

napisane po arabsku i przełożone na hebrajski przez jehudę ibn tibona, jest wykładem etyki żydowskiej i należy do literatury nurtu etycznej – מוסר musár. 

9 nostalgie​

widokówka z 1921 roku z drukarni s. narinskiego z serii człowiek, krajobraz i miejsca w palestynie. 

10 fiszki​

czyli co czytać, by wiedzieć więcej o tym, o czym piszemy. 

boze narodz catholic co il.PNG

2020-12-25 | święta bożego narodzenia

w hebrajskim izraelskim to חג המולד chag hamolád – święto narodzenia, bez „bożego”. jakkolwiek są żydzi w izraelu i na świecie, uznający jezusa oczekiwanym mesjaszem, to nie są oni chrześcijanami, a jezus nie jest bogiem, tylko właśnie mesjaszem משיח maszijach. chrześcijanie hebrajskojęzyczni natomiast, nie wprowadzili własnej nazwy święta bożego narodzenia i nazywają je, podobnie jak wszyscy posługujący się hebrajskim, po prostu świętem narodzenia.

newe cedek pisarze.jpg

nr 3. 1 kislew 5781 (17 listopada 2020)

 

czytaj w numerze:


1 kraj i państwo​. newe cedek

gdy w 1886 zburzono mury okalające jaffę na części terenów na północ od niej wytyczono siatkę prostopadłych ulic.

1 kraj i państwo​. talmud izraelski

talmud izraelski w tytule książki, stwarza niby-talmudyczny kanon.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary​. bogobojni

bogobojni czyli charedim to judaizm ultraortodoksyjny.

3 idee. trzecia świątynia 

pierwsza salomona, zburzona. druga ezdrasza i heroda, zburzona. trzecia ezechiela w planach.

4 ludzie. pod drzewkiem figowym. josef klausner

zyskał wśród żydów przydomek jezusa. jego książkę o jezusie zdążył przeczytać także eliezer ben jehuda.

5 sfat ewer. język hebrajski. hebraizacja nazwisk

dzisiaj już takiego problemu nie ma. każdy nosi nazwisko jakie chce.
6 kultury i obyczaje​. obrzezanie

również jezusa, jako dziecko żydowskie, obrzezano: „gdy się spełniło ośm dni obrzezać pacholątko, i nazwano imię jego jesus”.

7 życie literackie i artystyczne. wywiad izraelski. kanon hebrajskiej literatury izraelskiej

wraz z napisaną przez abrahama mapu – ahawat cijon i wydaną w 1853, rozpoczęło się zapełnianie hebrajskiej szafy książek

8 moral-etyka​.  pirkej awot

cały ten utwór w misznie powiedzmy nomen omen – traktatuje o kwestiach etyczno-moralnych.

9 nostalgie​

skarbonka

10 fiszki​

czyli co czytać, by wiedzieć więcej o tym, o czym piszemy. 

weichert jafo.jpg

nr 2. 1 cheszwan 5781 (19 października 2020)

 

czytaj w numerze:

 

1 kraj i państwo​

jaffa rafiego weicherta. miasto, którego początki sięgają XVIII wieku przed naszą erą i przez 38 wieków żyje swoim życiem.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary​

państwo herzla i ben guriona. teodor herzl poruszony antysemityzmem sprawy dreyfussa usiadł i napisał „państwo żydowskie”.

3 idee. w jednym domu

kto żyje w izraelu? izraelczycy, jeśli mówimy o obywatelach. wśród nich są żydzi.

4 ludzie. pod drzewkiem figowym

każdy człowiek jest wyjątkowy, w sensie swej niepowtarzalności osobistej. każdy ma swój świat.

5 sfat ewer. język hebrajski

sfat ewer, inaczej laszon haiwrit, czyli język hebrajski. długą historię ma język hebrajski, ten z biblii i późniejszy,

6 kultury i obyczaje​

w judaizmie nie ma takich świąt jak wszystkich świętych, czy dzień zmarłych. religijni mają swoje zwyczaje, a świeccy halloween.

7 życie literackie i artystyczne. wywiad izraelski​

zanim napiszemy o kanonie hebrajskiej literatury izraelskiej, spójrzmy chwilę wstecz. 

8 moral-etyka​

istnieje hebrajskie słowo: מוסר musar. w biblii oznacza karę, chłostę, potem etykę i moralność

9 nostalgie​

nostalgia izraelska to tęsknota za czasem, kiedy kibuce były w rozkwicie, a drzwi na klucz nie trzeba było zamykać.

10 fiszki​

czyli co czytać, by wiedzieć więcej o tym, o czym piszemy. 

flaga st blog nli org il.PNG

2020-10-10 | simchát torá

dzisiaj w izraelu simchát torá (w diasporze, czyli wszędzie poza izraelem dzień później) święto zakończenia rocznego cyklu czytania tory. my w kafé, idąc rytmem tej lektury, cały miniony rok szukaliśmy w torze 613 przykazań, by spróbować odpowiedzieć, które z nich uznamy dzisiaj za ważne w życiu. oczywiście, wierzący żyd nad tym się nie zastanawia – wszystkie są ważne, ale też oczywiście nie wszystkie są dzisiaj aktualne i możliwe do spełnienia, bo na przykład nie ma świątyni i nie ma arcykapłana itd. ale ci co wierzą w odbudowę świątyni, tych przykazań nie skreślają. nie skreślają nawet tych nakazujących ukamieniować grzeszników albo zgładzić odwiecznego wroga amaleka. i dlatego tora wciąż jest dla nich całością i w całości obowiązuje, choć z egzekwowaniem różnie jest. jest czytana cały rok i dlatego radość tory – simchát torá שמחת תורה z jej czytania, że się skończyło i się zaczyna natychmiast od początku. i tak całe życie.

a dzisiaj jeszcze radość i taniec i siedem kółek ze zwojami wokół bimy (podwyższenia, almemoru w synagodze). bogobojnym (ultraortodoksom, charedim) nie przeszkadza nawet koronawirus w tym roku. premier rządu w radio bogobojnych wzywa, by bawili się poza synagogą, bez ścisku, ale radość jest silniejsza. tradycja jest potężna. sięga do czasów gaonów w VI w. p.n.e. simchát torá właściwie odbywa się w ósmym dniu święta sukot, zwanym szmini aceret, który to zwyczaj tłumaczy się różnie, jakkolwiek w sumie chodzi o podkreślenie zakończenia święta sukot. tego dnia czytają ostatni fragment tory z błogosławieństwem mojżesza dla narodu izraela. dlatego zwali go dniem błogosławieństwa - jom habrachá יום הברכה aż do XI wieku. żydzi to lud księgi, którą wielbią. ale ponad emocjami jest to ich racja bytu i nakazane prawo. dzieci robią flagi i powiewają nimi na znak, że tora to flaga narodu żydowskiego.

polski słownik judaistyczny | chabad polska | gmina żydowska w poznaniu |  polishjewsreviving

fot. blog.nli.org.il

suka.PNG

2020-10-01 | jesienią w izraelu święto goni święto

żydzi, muzułmanie, chrześcijanie, wszyscy mają swoje kalendarze z terminami. w roku 2020, 19 września zaczął się nowy rok żydowski, a z nim najpierw straszne dni (jamím noraím) – kiedy czeka się na boski wyrok (śmierci lub dalszego życia) w dniu jom kipur, dniu przebłagania. kto się trzyma tradycji, ten, w zamian za życie swoje, ofiaruje bogu życie koguta – oto dlaczego, jeśli ktoś pyta, żydzi kręcą kogutem nad głową. 2 października (14 tiszri) wraz z zachodem słońca, w pełnię księżyca (99% widoczności) zaczyna się święto sukot, święto szałasów, w polsce mówiono i mówi się – kuczki. potrwa siedem dni, zakończonych uroczystością hoszana raba (wielka hosanna!), a ósmy dzień to już naprawdę dzień ostatni święta, w którym też obchodzi się simchat tora - radość tory, radość bo zakończono roczny cykl jej cotygodniowego czytania, fragment po fragmencie. i za tydzień, od początku.

kolejne znaczące święto w kalendarzu żydowskim – chanuka, zacznie się 10 grudnia wraz z zachodem słońca i potrwa do zachodu słońca 18 grudnia. jak zawsze osiem dni.

fot. szałas na święto sukot. (ynet)

IMG_0834.jpg

nr 1. 1 tiszri 5781 (19 września 2020)

 

czytaj w numerze:

 

1 kraj i państwo​

pierwszy dzień miesiąca tiszri to nowy rok 5781. henry kissinger w 2012 oświadczył, że w ciągu dziesięciu lat nie będzie izraela.

2 narody i religie. judaizm i reszta wiary​

według biblii, od synów jakuba jaakowa syna izaaka icchaka bierze początek dwanaście plemion narodu izraela.

3 idee. trzecia świątynia

świątynia w jerozolimie, która dzisiaj nie istnieje, to idea bet hamikdasz בית המקדש, przedstawiona w biblii

4 ludzie. pod drzewkiem figowym

każdy człowiek jest wyjątkowy, w sensie swej niepowtarzalności osobistej. każdy ma swój świat.

5 sfat ewer. język hebrajski

język hebrajski, używany dzisiaj w izraelu, to ten sam język, którego przestano używać dwa tysiące lat temu.

6 kultury i obyczaje​

minął zman elul, czyli czas ważnego w żydowskim życiu ostatniego miesiąca roku i zaczął się nowy 5781 rok od stworzenia świata.

7 życie literackie i artystyczne. wywiad izraelski​

dzisiaj wspomnijmy poetę (prozaika i scenarzystę), którego 20. rocznica śmierci mija 22 września. jehuda amichaj.

8 moral-etyka​

obok świata zewnętrznego, zajmujemy się światem wewnętrznym. w judaizmie ten obszar moralności i etyki to  musar.

9 nostalgie​

świat się zmienia. pisaliśmy, że izrael też się zmienia. w naszych nostalgiach pokażemy trochę tych zmian, czyli izrael, jakiego już nie ma. te zmiany.

10 fiszki​

czyli co czytać, by wiedzieć więcej o tym, o czym piszemy. 

elbaum zman elul.PNG

2020-09-07 | zman elul

zman elul – czyli dni miesiąca elul. w tym roku (gregoriańskim) miesiąc elul zaczął się 21 sierpnia i potrwa do 18 września. w kulturze hebrajskiej znany jest fakt, że wiele zjawisk istnieje podwójnie. na przykład, mówimy o talmudzie, ale są przecież dwa (babiloński i jerozolimski). jest dwóch rabinów głównych w izraelu (aszkenazyjski i sefardyjski), ostatnio jest też dwóch premierów (beniamin netaniahu i beniamin ganc). i podobnie jest z cyklem rocznym – jeden liczony od miesiąca nisan (wyjście z egiptu), drugi od miesiąca tiszri (stworzenie świata) i właśnie ten jest bardziej upowszechniony i obecnie używany częściej. miesiąc elul jest w nim miesiącem ostatnim. po nim, pierwszych dziesięć dni nowego roku to dni pokuty, kończące się dniem sądnym (jom kipúr), gdy bóg zapisuje lub nie zapisuje człowieka na następny rok życia. dlatego jest to czas czytania tekstów i modlitw pokutnych (slichót). oto na przykład ogłoszenie ze strony żydowskiej gminy reformowanej (mają trochę lżej) w warszawie beitpolska.org: „Slichot 2020 w Beit Warszawa. W dniu 12.09.2020 o godzinie 19:00 zapraszamy do Synagogi Beit Warszawa na Slichot, modlitwy o przebaczenie przygotowujące do Wielkich Świąt oraz Hawdalę. Ze względu na ograniczenie ilości uczestników do 15 osób prosimy osoby chętne o rejestrację online: Rejestracja poprzez ankietę Google. Zapraszamy do dołączenia! ”.

w gminach ortodoksyjnych, ultraortodoksyjnych, zman elul, czas elul, miesiąc elul spędza się bardziej rygorystycznie. gdy w XIX wieku powstawał ruch musar (moralności i etyki), istniały grupy poświęcające zman elul na pokutę, milczenie i rozmyślania w odosobnieniu.

dow elbaum (niegdyś uczeń jeszywy, należący do religijnego świata judaizmu, a dziś znany izraelski autor, publicysta, prelegent i działacz w ruchu judaizmu kulturowego – coś jak obchodzenie bożego narodzenia i wielkiej nocy z powodu tradycji, a nie przynależności do kościoła) w 1997 roku opublikował swoją pierwszą książkę. jej tytuł to „zman elul”. nachman, czternastoletni uczeń ultraortodoksyjnej jeszywy, nakłada na siebie post milczenia w środku miesiąca elul, aż do dnia sądnego. dwa tygodnie cierpień w życiu młodzieńca, trudne odosobnienie w społeczności jeszywy, głęboka tęsknota do oczyszczenia ciała i duszy i poszukiwanie swego własnego boga. równolegle do tej walki, nachman próbuje zmierzyć się z buntem uczniów, jaki właśnie wybuchł w jeszywie. zamknięty i duszący świat jeszywy opisany jest tu całkowicie „od wewnątrz”, z wiernością i starannością, włącznie ze specyficznym językiem i mentalnością tej enklawy.

fot.: okładka książki dowa elbauma "zman elul".

70twarz_edited.jpg

2020-08-26 | izrael czyli

gdy w roku 70 rzymianie zburzyli żydowską świątynię w jerozolimie, a samych żydów ostatecznie ale i nie wszystkich, wygnali w 135 roku. ci, co zostali i trwali zawsze, choćby tylko garstka, już nie mieli państwa, które istniało w różnych postaciach tysiąc lat. odtąd, przez kolejne dwa tysiące lat, żydów widziano na całym świecie. aż, 14 maja 1948, w tym samym miejscu, ustanowili kolejne państwo. żydowskie, choć mieszkają w nim też inne nacje, i choć istnieją w nim też inne religie, to jest państwo judaizmu. nadali mu nazwę „państwo izraela” (nie państwo izrael), od imienia jaakowa (jakuba), syna icchaka (izaaka), który otrzymał ten przydomek – israél, a jego dwunastu synów to początek narodu i państwa w ziemi owego izraela, obiecanej przez boga, którą żydzi musieli sobie podbić sami. obecne terytorium państwa izraela, to tylko część tych terenów. samo państwo nie jest jednomyślnie uznawane przez opinię światową i ma wrogów w większości państw arabskich, też w swoich sąsiadach-domownikach, którzy rozpoczęli pierwszą wojnę w dzień po ustanowieniu izraela, bo nie przyjęli propozycji onz, aby były obok siebie dwa państwa, żydowskie i arabskie.

państwo izraela to narodowa siedziba żydów i dziejowy akt sprawiedliwości. żydzi wrócili do siebie, ale tu już byli arabowie, którzy tej sprawiedliwości nie chcą uznać i stąd problem. czują się krzywdzeni przez żydów i reagują terrorem i walką i stąd kolejny problem. w samym społeczeństwie izraelskim też nie brak konfliktów i stąd następny problem, bo wprawdzie państwo zbudowali świeccy w większości syjoniści, to mieszkają w nim i domagają się dobrego traktowania żydzi, którzy tego państwa nie uznają, bo jako wierzący, czekają, aż przyjdzie mesjasz i on dopiero odbuduje prawdziwy izrael. wśród nich są ekstremiści, którzy nawet walczą przeciw państwu i wspierają arabów. oprócz konfliktu wierzących z niewierzącymi, istnieje szereg dalszych problemów tej mieszanki kulturowej, powstałej ze współdzielenia domu przez ludzi ukształtowanych pośród różnych kultur, od rosji, europy i ameryki, do afryki i azji.

prócz kultury, różnią się izraelscy żydzi też ideologiami i światopoglądami. izrael ma siedemdziesiąt twarzy, a może więcej. i na tej twarzy coraz wyraźniej widać grymas bólu społecznej i ekonomicznej nierówności.

to wszystko dzieje się w krajobrazie zieleni i pustyni, między morzami, na równinach i w górach, w okolicznościach przyrody często dech zapierających. jest co oglądać, czego słuchać i o czym czytać.

jednym z podstawowych fenomenów w kraju, to wspólny język hebrajski, który od czasów, gdy bóg stwarzał nim świat, a żydzi państwo – zamilkł na dwa tysiące lat diaspory. żydzi mówią językami. nawet je tworzą, a jidysz to jeden z nich, języków wygnania. tymczasem świat się zmienił, więc w izraelu językiem biblijnym potrząsnęli, dodali nowe słowa i zaczęli używać go poza modlitwą, w życiu codziennym, w pracy i na ulicy, a także w sztuce, na scenie, w literaturze. już (i tylko) ponad siedemdziesiąt lat żyje nowa kultura i nowy świat języka hebrajskiego, a jednocześnie jego użytkownicy żyją w świecie szerszym, w globalnej wiosce, izrael to nie getto, a raczej getto, w którym jedni zamykają się przed światem, a inni na niego otwierają. zawsze ktoś ciągnie za klamkę, gdy ktoś drzwi domyka. może to nie takie oczywiste, ale nowoczesne państwo izraela nie ma konstytucji, jak ma polska, czy usa. i kiedy ktoś jej chce, to ktoś mówi - przecież mamy torę.

wniebowstapienie fb.PNG

2020-08-15 | wniebowzięcie najświętszej maryi panny

o śmierci albo wniebowzięciu marii, matki jezusa, nowy testament nie mówi nic. dopiero w roku 1950 kościół rzymskokatolicki (pius XII) ogłosił dogmat o wstąpieniu do nieba maryi wraz z ciałem i duszą. czy maria umarła? kwestia zostaje otwarta. już w V wieku w kościele czczono fakt odejścia matki bożej poprzez święta zaśnięcia, przejścia, odpocznienia maryi. w polsce i w europie matka boska wniebowzięta jest patronką roślinności (matka boska zielna), a na święto 15 sierpnia wierni najliczniej przybywają z pielgrzymką do klasztoru na jasnej górze w częstochowie. w ziemi świętej wierni zbierają się u podnoża góry oliwnej w ogrodzie oliwnym getsemani גת שמנים, w kościele grobu maryi.

ilustracja ze strony facebooka היום בלוח השנה

adin nad ksiazka.png

2020-08-07 | zmarł rabin adin ewen israel (sztainzalc, steinsaltz)

dzisiaj w jerozolimie zmarł adin ewen israel, chasydzki rabin, urodzony w jerozolimie w 1937 jako adin steinzaltz, syn komunisty i zarazem prawnuka pierwszego admora (skrót: nasz pan, nauczyciel, rabin) słonimia. adin jako nastolatek nawrócił się na judaizm i oprócz nauki tory, studiował, co nie jest połączeniem tak oczywistym, chemię i fizykę. mając lat 24 został najmłodszym kierownikiem szkoły w izraelu. w 1965 założył „izraelski instytut publikacji talmudycznych”. w 1984 założył wyższą jeszywę „makor chajim”. w 1988 otrzymał „nagrodę izraela”. dopiero w 1991 zmienił nazwisko, hebraizując steinsaltz (sól kamienna) na ewen israel (kamień izraela). w latach 1967-2010 opracował i wydał we współczesnym języku hebrajskim talmud babiloński. praca ta znacznie ułatwia studia talmudu poza placówkami religijnymi. to tylko drobna część jego aktywności i zasług. dla nas adin ewen israel, choć urodził się jako kamień soli, jest światłem kamienia, kamienia delikatnego (adín – delikatny). jest światłem oświetlającym etyczną drogę człowieka nie tylko w judaizmie, ale też poza nim. ewen israel inspirację czerpał między innymi od kocker rebego (menachem mendel morgenstern z kocka, zmarł 1859), który był światłem prawdy, bezlitosnym demaskatorem hipokryzji.

adin ewen israel wydał ponad osiemdziesiąt książek, które w języku polskim (według naszej wiedzy) wciąż nie są dostępne, poza publikacją żydowskiego instytutu historycznego w roku 2014, tłumaczonego z angielskiego przez krystynę dąbrowską dzieła „róża o trzynastu płatkach. rozprawa o esencji żydowskiego istnienia i wiary”. na naszym portalu natomiast można przeczytać rozdział „tematy talmudu” z książki „talmud dla każdego” w tłumaczeniu z hebrajskiego tomasza korzeniowskiego.

adin ewen israel steinsaltz-center.org.il

kawa ynet co il.PNG

2020-07-31 | jak piją kawę w izraelu

picie kawy na świecie zaczęło się w XVII wieku właśnie na bliskim wschodzie, w domach prywatnych. pili bogacze, a naczynia i przyrządy były ważnym składnikiem posagu panny.

do europy kawa weszła przez turcję i wtedy nastąpiła znacząca zmiana zwyczajów jej picia. kobiety, mieszczańskie i arystokratyczne panny doprowadziły do odsunięcia wina i alkoholu, a kawa i gorąca czekolada zajęły ich miejsce. pojęcie „kawa literacka” zaczęła ustanawiać swoje miejsce na towarzyskich salonach.

dwieście lat później salony zniknęły, a kawa wdarła się do wszystkich warstw narodu. co do terenów dzisiejszego izraela, są tacy, co twierdzą, że etiopscy zakonnicy sprowadzili ją do kraju (etiopczycy, nawiasem mówiąc, przyprawiają kawę solą), inni, że imperium ottomańskie wprowadziło kawę do menu wszystkich krajów, które podbiło. jeszcze inni, że to sprawa wędrownych plemion. w każdym razie, droga kawy izraelskiej jest prosta: po turecku, błoto (czyli nasza zalewajka), perkolator, rozpuszczalna, espresso. turcy pili kawę, ale wnieśli w sposób jej przygotowania więcej niż beduini. po turkach przyszli brytyjczycy, ale nie wnieśli nic w kwestii kawy. w opowiadaniu „filiżanka kawy” pisze jaakow jehoszua, ojciec a. b. jehoszuy: „kawę czystą, pili głównie dorośli i starcy. my, mali, poprzestawaliśmy na kawie mieszanej z mielonymi ziarnami zbóż. nasze mamy twierdziły, że kawa czysta może osłabić serce. w czasie pierwszej wojny światowej, kiedy ceny kawy poszybowały w górę, wszyscy mieli zwyczaj, i dorośli i młodzi, zamiast niej pić palone zboża, które na pierwszy rzut oka przypominały kawę... gospodyni mogła zrezygnować z każdej potrawy w ciągu dnia, ale nie z picia filiżanki kawy rano, jako że dzięki filiżance kawy „wzmacniała siły” na wszystkie godziny dnia”.

kawa „po turecku”

beduini robią super kawę po turecku. rokrocznie w izraelu połyka się około 450 milionów kawy po turecku.  każdy dziesięcioletni skaut powie wam, że wyposażenie letniego obozu zawiera oczywiście tygielek i kawę po turecku. harcerskie ognisko przerodziło się w ognisko żołnierskie, a to w siedzenie w gronie na wycieczkach młodzieżowego ruchu. jak robimy kawę po turecku? wsypujemy kawę do tygielka z wodą, gotujemy na małym ogniu, powoli, czekamy aż piana podejdzie, zdejmujemy, znów stawiamy na ogień i znów,aż piana stanie się prawdziwą pianą. wlewamy do szklanki i wtedy widać piękno czerni z kremem.

błoto (zalewajka) i czarna

to to samo. łyżeczka kawy, łyżeczka cukru i wrzątek w szklance. cała reszta – to zbędna gadanina. ziarna kawy mielone do wielkości takiej jak do espresso i potraktowane jak kawa rozpuszczalna. sposób jej serwowania to nieodłączny element każdej gościny, świadczący o szacunku dla gościa. natomiast u arabów propozycja czarnej kawy w trakcie spotkania świadczy o zamiarze gospodarza uwolnienia się od gościa.

twarzą ku ulicy

wielki rozkwit kawiarni w izraelu nastąpił w ślad imigracji z europy wschodniej i środkowej w okresie piątej fali, od roku 1933. kawiarnie ukazują model wiedeńskiego mieszczaństwa. setkami kawiarni otwartych do późnych godzin nocnych, szczególnie latem. były ulubionym i dobrym miejscem spotkań młodych żydówek z obcymi żołnierzami i policjantami, a z czasem przekształciły się w scenę, na której dziewczęta z rodzin osiadłych od lat demonstrowały swoją niezależność i wolność.

na nowej północy tel awiwu, na jedenastu centralnych ulicach, na allenby, ben jehuda i dizengof, otwarto ponad 400 kawiarni. sto tysięcy brytyjskich, australijskich i innych żołnierzy służących wówczas w palestynie, szukało rozrywki i zabawy w ziemi obiecanej, służącej podczas drugiej wojny światowej jako szerokie zaplecze frontu bliskowschodniego. część kawiarni urządzono w nowoczesnym i eleganckim stylu międzynarodowym, według projektów miejscowych architektów, szczególnie z kręgu imigrantów z niemiec. w jerozolimie na ulicy jaffo otwarto kawiarnię wiedeń, wyrózniającą się pianinem, kawiarnię rawiw na osiedlu bet kerem, kawiarnię ben jehuda i inne z siedzeniem z twarzą ku ulicy, aby widzieć i być widzianym. była muzyka i bale z tańcami salonowymi, z bogatym i wartościowym repertuarem i profesjonalną obsługą kelnerów w specjalnych strojach. europa w tel awiwie – tak to było. kawa otrzymała legitymację i szacunek. co tam pili? kawę po turecku zmieloną z dodatkiem mleka albo kawę z filtra w porcelanowych filiżankach, ulubioną szczególnie przez imigrantów niemieckich.

kawa z filtra

kawa z filtra i z perkolatora to początek rzeczy poważnych. amerykański sączek zostawiający w filtrze wszystko co dobre w kawie i dający nam brudną wodę w czajniku. kawa zrobiona w perkolatorze jest dość mocna, ale zapomnijcie o piance albo aromacie. dzisiaj można znaleźć w izraelu kawę z filtra w restauracjach absolutnie koszernych [glat-koszer גלאט-כשר] . kiedy prosimy o kawę na koniec posiłku, przychodzi brązowy plastik z sączkiem, który przepuszcza wodę do filiżanki, ale zatrzymuje duszę. powolne kropelkowanie dobre jest może dla amerykanów, ale izraelczyków, przyzwyczajonych do zapachu kawy, pozbawia ważnej części przyjemności. perkolator prowadzi wielkimi krokami ku przyszłości: każdy imigrant z europy, uważający się za wielbiciela kawy, dbał  o to, by postawić na honorowym miejscu perkolator, by wszyscy widzieli. imigranci ze wschodu dziwili się perkolatorowi o wiele mniej i nazywali jego produkt „fisze zejde”, to znaczy siki staruszka.

rozpuszczalna

w połowie lat 50. ubiegłego wieku, wraz z rozstaniem się z okresem życia skromnego, zaczęła się przesączać do izraela kultura amerykańskiego rock-and-rolla, dająca nowemu pokoleniu sabrów cudowne alternatywy, które wstrząsnęły starym pokoleniem iszuwu. do młodzieży przylgnęłą pogardliwa nazwa „pokolenie espresso” od nazwy elektrycznego urządzenia, które przybyło z włoch. biednej kawie doczepili wszystkie dolegliwości pokolenia, to jest otwartość na świat i innowacyjność.

pokolenie espresso piło filiżankę kawy i szło na wojnę sześciodniową. wyrażenia „pokolenie espresso” i „ziarno nieszczęść” zniknęły ze sceny, ustępując miejsca pojęciu „dobrzy synowie”. od roku 1956 do niewiadomo kiedy naród postanowił: kawa elite, firmy określającej swój produkt jako „gorący, słuszny, godny, ukochany: pierwszą serię „nes-kafe” [nes=cud, names - rozpuszczalny] wprowadzono w kompaktowym opakowaniu metalowym pojemności 56 gramów. opakowanie było minimalistyczne, proste i poważne. kiedy kończyła się kawa, puszka służyła za pojemnik w kuchni. metalowa puszka stała się nieodłącznym elementem samej kawy rozpuszczalnej, aż do nieudanych prób w latach 70. zastąpienia jej słoikiem, bo społeczeństwo wróciło do opakowania pierwotnego.

nawiasem mówiąc nazwę „nes-kafe” utworzono od nazwy firmy nestle. rozpuszczalna stała się napojem pracowników i urzędników państwowych. bez „nes” rano, dzień im się nie uda. również żołnierki cahalu [צה"ל wojska obrony izraela] uczą się od pierwszych godzin służby: biorą kawę rozpuszczalną, cukier, odrobinę wody, mieszają, mieszają i mieszają. dla dzieci i cierpiących na bezsenność, wynaleziono kawę cziko: bez kofeiny, bez wszystkiego.

espresso

przeskakujemy kilka lat do przodu. najnowocześniejsza i  doskonała droga do przyrządzenia kawy to użycie maszyny espresso, powodującej przepływ wrzątku pod ciśnieniem przez odmierzoną ilość kawy. na początku lat 90. izrael zaczął się wyróżniać jako imperium kawy: dokądkolwiek rzucicie kamieniem, traficie na filię „aromy”, „cup o’joe”, „arcafe”, „cafe hillel” albo ilan’s. jeśli w przeszłości starczył łyk kawy rozpuszczalnej albo czarnej w domu, w pracy albo u przyjaciół, to dzisiejsze kawiarnie stały się nieodłącznym elementem życia. kawa na wynos albo kawa na zebranie w pracy, wszystko idzie. przy całym szacunku dla espresso, capuccino stało się napojem narodowym, z jedną trzecią mleka, jedną trzecią espresso i jedną trzecią pianki – większe od espresso, mniejsze od latte-macchiato.

kawiarnia w izraelu. ynet.co.il

na podstawie: https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3479137,00.html

ynet co il.PNG

2020-07-30 | dzień postu tiszá beáw

tiszá beáw תשעה באב to jest „dziewiąty [dzień miesiąca] aw” w tym roku wypada właśnie dzisiaj. choć polska wikipedia podaje i czasami słyszymy tu i tam, że to święto, to przecież tego dnia naprawdę nie ma czego świętować. raczej żałować, bo to data związana z długą listą nieszczęść Żydów. babiloński król nabuchodonozor drugi w 586 roku p.n.e. zburzył jerozolimską świątynię i uprowadził żydów do niewoli. w roku 70 n.e. rzymski dowódca tytus zburzył i spalił tego samego dnia dziewiątego aw, świątynię odbudowaną, gdy żydzi z niewoli wrócili. może tytus nieprzypadkowo wybrał tę datę, jak może inni, później, robili tak samo, sprowadzając na żydów nieszczęścia w tym właśnie dniu. a co więcej, żydowscy mędrcy, autorzy miszny [podstawy późniejszego talmudu] dopisali do tej daty także wydarzenia wcześniejsze (!) z okresu, gdy żydzi po wyjściu z egiptu szli przez pustynię. dzisiaj dziewiąty aw, dzień żałoby, ścisłego postu, unikania wszelkich przyjemności, np. wygodnych krzeseł, a nawet nie wolno studiować tory, co jest przecież wielką rozkoszą. istnieją różne zwyczaje w synagogach i w domach. żydzi z maroka i tunezji smarują ręce i stopy czosnkiem, sprowadzającym łzy.

ale. wśród wielu legend, jedna mówi, że tego dnia urodził się mesjasz - menachem [pocieszyciel] ben chizkíja, i to jest powód do radości. ma się pojawić wraz z nadejściem dni ostatnich i zbawić świat. póki co mejsasz gdzieś się błąka. a żydzi czekają. poza tymi, którzy uwierzyli w mejsasza jezusa. jezus, jeszúa znaczy zbawiciel.

godziny rozpoczęcia i zakończenia postu w  głównych miastach izraela dzisiaj. ynet.co.il

okładka książki "śladami słupa ognia"

2020-07-06 | syjonizm – co to jest

izrael jest państwem założonym przez syjonistów, to znaczy przez kogo? rzymianie, podbijając rozległe okolice swego miasta, dotarli między innymi na bliski wschód i zajęli ziemie żydów. zburzyli ich świątynię w jerozolimie, a żydzi rozproszyli się po świecie, w tym po europie. trwanie żydów pośród narodów, znaczone wzajemną niechęcią, doprowadziło do sytuacji, w której żydzi religijni nie chcieli ani asymilować się ani wracać w rodzinne strony (tylko mesjasz może odbudować państwo), a inni żydzi, choć pragnęli asymilacji, zauważyli jednak niechęć otoczenia do nich, zatem w wieku XIX uznali, że właśnie powrót do domu, do syjonu (nazwa od góry syjon w jerozolimie i wspominanych w biblii tą nazwą różnych miejsc), i stworzenie samemu własnego państwa, jest opcją najlepszą. dzisiaj mija 138. rocznica przybycia z rosji do jaffy, pierwszych syjonistów, członków organizacji „bilu” (pierwsze litery słów: בֵּית יַעֲקֹב לְכוּ וְנֵלְכָה bet iaakow lechu w(u)enelcha Iz. 2,5). o drodze syjonizmu i syjonistów do budowy dzisiejszego „państwa izraela”, opowiada telewizyjna seria pod tytułem עמוד האש (amúd haész) „słup ognia”, nawiązującym do słupa ognia, prowadzącego żydów przez pustynię w drodze z egiptu do ziemi obiecanej. premierową emisję izraelczycy obejrzeli w 1981 roku, w dziewiętnastu odcinkach, opowiadających o kolejnych etapach wydarzeń w latach 1896-1948.

okładka książki dana omera o powstawaniu serialu.

20191217_194231666_iOS.png

2020-04-29 | święto niepodległości państwa izraela. deklaracja niepodległości i komentarze

to święto odbywa się rokrocznie 5 dnia miesiąca ijar, bo taki był w kalendarzu żydowskim dzień roku 5708, 14 maja 1948, kiedy w tel awiwie ogłoszono deklarację niepodległości powstającego państwa. dzisiaj 72 rocznica wydarzenia. polski przekład hebrajskiego oryginału deklaracji można znaleźć choćby na różnych stronach internetu. hebrajska nazwa dokumentu to megilat haacmaut מגילת העצמאות, zwój niepodległości, nazwa nawiązująca do historycznej formy zwoju, na którym spisane są księgi biblijne. książka, która ukazała się w izraelu w 2019 roku i punkt po punkcie omawia ten dokument pod wszelkimi względami i w różnych kontekstach, jest antologią tekstów różnych autorów i różnych gatunków, od tekstów naukowych, przez publicystyczne po literackie i nosi tytuł „megila’t haacmau’t im talmu’d israeli’, mekoro’t umidraszi’m, sifru’t umechkari’m” מגילת העצמאות עם תלמוד ישראלי. מקורות ומדרשים, ספרות ומחקרים. to jest – zwój niepodległości i talmud izraelski, źródła i przekazy, literatura i badania. nawiązuje tym samym zarówno do biblii (deklaracja), jak jej późniejszych komentarzy wielu autorów (talmudu), istnieją dwa talmudy, zwane od miejsca ich powstania: babiloński oraz jerozolimski, dlatego autorzy antologii komentarzy deklaracji niepodległości nadali jej tytuł talmudu izraelskiego. książka w swojej idei i formie niezwykła i szczególna, a jej charakter jest raczej świecki, w duchu judaizmu kulturowego, społecznego, a wśród autorów są naukowcy i rabini. trzeba pamiętać, że dzisiaj w izraelu większość jego żydowskich obywateli jest świecka i do religii i jej historii odnosi się jak do wartości kulturowej (podobnie jak w polsce osoby świeckie obchodzą święta bożego narodzenia). dodatkowo pamiętajmy, że żydzi religijni w zasadzie dzisiejszego państwa izraela nie uznają. choć w nim żyją, to czekają nadejścia mesjasza, który odbuduje „prawdziwe” państwo izraela, dlatego ogłoszona przez syjonistów deklaracja nie jest przez nich honorowana. to, co w deklaracji najważniejsze, w książce znalazło się w trzydziestu trzech hasłach (słowach i zwrotach) wyjętych z deklaracji i poddanych publicznemu dyskursowi.

hebrajski tekst oryginału deklaracji można znaleźć na stronie knesetu, a jej tłumaczenia na polski na stronie sejmu i na stronie szkolnictwo.pl 

okładka książki o deklaracji niepodległości

dzien amieci.PNG

2020-04-28  | dzień pamięci poległych w wojnach o izrael

w izraelu odbyły się stosowne uroczystości, bez udziału publiczności. zamach. w tym samym czasie 19-letni zamachowiec palestyński zaatakował w kfar sabie (כפר סבא) około 70-letnią kobietę, stojącą na przystanku autobusowym. ofiarę przewieziono w ciężkim stanie do szpitala.

przyłączcie się do izraelsko-palestyńskich obchodów pamięci – wzywa żydowski ruch reformowany w usa (judaizm reformowany powstał w xix w. w breslau/wrocław, celem rezygnacji z części praw/nakazów religii i dostosowania judaizmu do współczesnego świata). według artykułu cwiki kleina (צביקה קליין) w „makor riszon” (מקור ראשון) organizacja judaizmu reformowanego w usa zachęca do udziału we wspólnej uroczystości dnia pamięci (יום זיכרון) ofiar palestyńskich i izraelskich (żydowskich). na twitterze: organizacja przyjaciół „walczących o pokój” (לוחמים לשלום) zorganizuje 15. obchody pamięci ofiar po obu stronach. dołączcie do nas – piszą – i do tysięcy na całym świecie, modlących się o pokój. ruch „walczących o pokój” rozpoczęła w 2005 grupa izraelczyków i palestyńczyków, którzy, jak deklarują, w przeszłości brali czynny udział w aktach przemocy w regionie. izraelczycy – żołnierze wojsk cahalu (צה"ל) i palestyńczycy – walczący o zrzucenie jarzma izraelskiej okupacji. wniosek, do jakiego doszli, to przekonanie, że przemoc po każdej ze stron nie prowadzi do rozwiązania konfliktu. w dorocznych obchodach dnia pamięci udział biorą żydowskie i palestyńskie rodziny ofiar, a ich celem jest wspólne wspominanie ofiar przemocy po obu stronach i przypomnienie, że wojna nie jest wyrokiem losu.

źródło: https://www.makorrishon.co.il/international/224255/

wspólny dzień pamięci. fot. twitter

minaret jerozl. fot. flash90.jpg

2020-04-26  | kandydat na wiceburmistrza działaczem na rzecz zjednoczenia wschodniej Jerozolimy

mosze leon, burmistrz jerozolimy, przedłoży radzie miasta kandydaturę ariego kinga (אריה קינג) na stanowisko wiceburmistrza miasta. king znany jest z działań na rzecz społeczności żydowskiej i wysiedlania palestyńskich rodzin z osiedla szejch dżarach (שייח ג'ראח) oraz innych miejsc we wschodniej jerozolimie. king przedłożył, a komisja planowania i budowy zaleciła do dalszego postępowania, powstanie 140 jednostek mieszkalnych dla żydów na osiedlu bet chanina (בית חנינא) na północy jerozolimy. w przeszłości king był kilkakrotnie oskarżony o rasizm. na przykład podczas wyborów wznosił afisze zatytułowane „kukuryku muezin” i obiecał zająć się uciszeniem głosów z meczetów, wzywających na modły. dwa lata temu przed świętem pesach pochwalał zajęcie towaru sprzedawcy bajgli na starym mieście i powiedział, że chodzi o zjednoczenie jerozolimy.

hkg: po wojnie arabsko-izraelskiej w 1948 wschodnia część jerozolimy znalazła się pod kontrolą jordanii, a po wojnie 1967 przeszła w ręce izraela. mieszka tam niemal 60% arabów muzułmańskich. są tam miejsca kultu judaizmu, islamu i chrześcijaństwa. | na śpiewy muezina z minaretu narzeka wielu żydów mieszkających w ich pobliżu | bajgle są pieczywem z ciasta zakwaszonego, zabronionego w czasie żydowskiego święta pesach (פסח).

źródło: https://www.haaretz.co.il/misc/article-print-page/.premium-1.8799652

fot. flash90. kipa.co.il

mr.rys moran barak.PNG

2020-04-09 | projekt specjalny: czy nadszedł czas na dzisiejsze „wyjście z egiptu”?

pięcioksiąg zbudowany jest na historii wyjścia izraela z egiptu do swego kraju, a diaspora służy jako wielka kara wymierzona narodowi, gdyby zapomniał o bogu, który wyprowadził naród z egiptu, kara spełniona na licznych pokoleniach. dzisiaj również, po pokoleniach sziwat cijon (powrotu syjonu) – więcej niż połowa narodu żydowskiego nie przybyła do kraju wybranego i pozostaje na wygnaniu, widząc w swoim życiu tam, życie całkowicie słuszne. czy dążymy dzisiaj do rzeczywistego współczesnego wyjścia z egiptu? czy jest to marzenie, o którym łatwo mówić, ale niekoniecznie stać po jego stronie? czy nadszedł czas na dzisiejszego mojżesza, który wyprowadzi swój naród z wygnania i przyprowadzi do ziemi obiecanej?

źródło: https://www.makorrishon.co.il/judaism/219005/

rys. moran barak. makor riszon

blokada drogi haarec.PNG

2020-04-08 | święto pesach 

dzisiaj w izraelu zaczyna się siedmiodniowe święto pesach, na pamiątkę wyjścia żydów z niewoli egipskiej. jest to zatem święto wolności, co podkreśla się również wygodną, półleżącą pozycją w czasie jedzenia tzw. macy i picia wina. zwyczaj jedzenia macy, placka z mąki i wody, bez zakwasu, na pamiątkę wyjścia w pośpiechu. ponieważ opuszczenie egiptu było możliwe właściwie dzięki przychylność boga, który na egipcjan zesłał dziesięć plag, po to by wielu z nich umarło, w tym pierworodne dzieci, i zrobiło wrażenie na faraonie, to obok radości wolności, podczas wigilii pesachowej (sederem zwanej), okazuje się też empatię dla owych ofiar, upuszczając krople wina jako symbol krwi. podczas wieczerzy czyta się opowieść o wyjściu z egiptu (zwaną hagadą) i kultywuje różne zwyczaje. wśród wielu piosenek śpiewa się „chad gadja”, moralitet o nieuchronności śmierci (nagłej i przedwczesnej) dla czyniącego zło. od czasów zburzenia świątyni jerozolimskiej święto ponownie obchodzi się rodzinnie, dlatego wielu na czas wigilii jedzie do swych rodzin. w tym roku jednak jest to niemożliwe. władze izraela ogłosiły zakaz opuszczania własnego domu dzisiaj od godziny 14:00 do 7:00 nazajutrz.

drogi izraela  foto: haarec

bnej brak bariery fot. awszalom sasoni.P

2020-04-03 | rząd potwierdził nowe przepisy stanu wyjątkowego

 

rząd wprowadził nowe przepisy stanu wyjątkowego. bnej brak ogłoszono “obszarem ograniczonego ruchu”. według przepisów, policjantom wolno używać odpowiedniej siły w przypadkach niepodporządkowania się zaleceniom stanu zamknięcia. lekarz rejonowy może polecić mieszkańcom udanie się na kwarantannę z polecenia państwa. wojsko (cahal) przemieści 4500 starszych mieszkańców bnej brak do moteli. podobne zamiary wobec kolejnych miast: elad (אלעד), bet szemesz (בית שמש), modiin ilit (מודיעין עלית). 

źródło: ariel kahane. https://www.israelhayom.co.il/article/748325

2020-04-03 | dzisiaj zamknięto miasto bnej brak (בני ברק)

wielu mieszkańców podąża do supermarketów, których jest mniej, co zwiększyło niebezpieczeństwo zarażenia”. tysiące policjantów od rana pojawiło się w bnej brak. miasto poddano smutnej akcji. przy każdym wejściu i wyjściu ustawiono bariery blokujące możliwość wchodzenia i wychodzenia mieszkańców i przemieszczania pojazdów, za wyjątkiem przypadków szczególnych. wychodzą ci, co robią zakupy przed szabatem.” długie kolejki ustawiły się przed piekarniami, warzywniakami. ludzie długo czekali w upale, by wejść do środka. nie widać, by przestrzegali odległości dwóch metrów, ale widać, że rozmawiali ze sobą. na ulicach pojawili się policjanci i żołnierze w podwyższonej gotowości, by za pomocą dronów, móc informować, czy zalecenia w stanie wyjątkowym są realizowane. w większości ludzie dostosowują się i realizują zalecenia, ale jest zbyt mało otwartych sklepów, więc nie wszyscy mogą się zaopatrzyć przed szabatem.

źródło: mosze kohen "maariw". https://www.maariv.co.il/corona/corona-israel/Article-758066

bnej brak. fot. awszalom sasoni

synagoga wielka rzym2.PNG

2020-04-02 | włochy. cwika klein:  myśleli że zaniedbujemy halachę. teraz robią tak samo (fragmenty)

Kiedy profesor Riccardo Shemuel Di Segni, rabin Rzymu, zdecydował, by zamknąć synagogi w mieście, wielu zareagowało zdziwieniem i złością. To był purimowy poranek, setki Żydów miało właśnie wyjść z domu, aby posłuchać powtórnego czytania zwoju [Księga Estery – red.], i nagle dowiadują się, że wszystkie modlitwy w minjanie [minimum dziesięciu uczestników] są odwołane. „Pytali nas: Jak się ważycie zamykać synagogi?” – mówi rabin Di Segni. „Myśleli, że oszaleliśmy, że lekceważymy halachę. Wielu przyszło do mnie z pretensjami, albo krzyczeli na rabinów w swoich gminach i żądali otworzenia synagog. Ale nie mieliśmy wyboru. Potem już na całym świecie synagogi były zamknięte – w USA, we Francji, w Austrii, w Wielkiej Brytanii i w innych państwach. Niestety, my byliśmy pierwsi. Rabini, którzy w tym czasie traktowali sprawę lekko, teraz robią jak my i zamykają synagogi. Wszyscy powoli zamykają wszystko”.

Obok zamknięcia synagog, zażądano od rabina Di Segni dostarczenia natychmiastowego rozwiązania sprawy czytania Megili [Zwoju księgi Estery – red] w żydowskich gminach we Włoszech. „Do tego wieczora uznawaliśmy, tak jak większość rabinów w ostatnich latach, że słuchanie jej przez głośnik, czy telefon, nie spełnia tego przykazania. Ale teraz sprawa się zmieniła, i nie było żadnej możliwości czytania zbiorowego.  [...]

„Napisałem do gminy, by w synagodze nie całować mezuz, ani tałesów i jego frędzli. Tu we Włoszech ciepła atmosfera jest także u Żydów – wszyscy całują się cały czas i ściskają sobie ręce. Na przykład podczas błogosławieństwa kapłanów, jest zwyczaj wchodzenia pod tałes kogoś innego z dorosłych, niekoniecznie twego ojca, i wtedy jeden drugiego całuje. [...]

„Do ceremonii baldachimu [chupa’] potrzebnych jest dziesięciu mężczyzn, ale teraz oni winni stać w odpowiedniej odległości od siebie, także trzeba znaleźć duży dom. Zaproponowałem, by panna młoda nie kręciła się po ulicy w sukni ślubnej, bo policjanci ją zauważą i natychmiast poślą do domu. Lepiej wyjść z domu w ubraniu powszednim i przebrać się na miejscu ślubu”. [...]

- Czy w Izraelu też trzeba zdecydowanie zamknąć wszystkie synagogi?

„Macie dwóch rabinów naczelnych do takich decyzji, a sprawa nie jest lokalna. Wyprzedziliśmy was w tej kwestii o kilka tygodni, ale nie życzę wam, Boże broń, tej eksplozji, jaka jest tutaj”.

- A co jeśli chodzi o modlitwę zbiorową przez internet w dzień powszedni?

„W przeciwieństwie do Księgi Estery, póki co nie słyszałem o nikim, kto pozwalałby w pełni modlić się w minjanie wirtualnym”.

Ale, lekcje Tory we Włoszech, z drugiej strony, bez trudu dopasowały się do nowej platformy. „Wszyscy nasi rabini opanowali internet i cały czas robią wykłady. Przed tygodniem dałem w internecie półgodzinną lekcję, w której było 2600 uczestników – dużo więcej niż odbiorców lekcji internetowych, jakie nagrałem i udostępniłem w internecie wcześniej. Dla naszej gminy, to ogromne osiągnięcie”.

źródło dziennik „makor riszon”. https://www.makorrishon.co.il/magazine/215391/

rzym. synagoga wielka. fot. archiwum

70twarz.png

2020-04-01 | dawid grosman: epidemia będzie fundamentalnym zrządzeniem losu. kiedy wygaśnie, pojawią się nowe możliwości

 

Jest od nas większa, ta epidemia, i w pewnym sensie, niepojęta. Silniejsza od wszelkiego spotkanego już wroga realnego, a także od każdego superbohatera, stworzonego w filmach i w wyobraźni. Czasami wkrada się do sedna mrożącej krew w żyłach myśli, że może tym razem, w tej walce, przegramy. Przegramy naprawdę i będzie to porażka światowa. Jak w czasach „hiszpańskiej grypy”. Ale tę myśl natychmiast odrzucamy. No, bo, jak to przegramy? Przecież jesteśmy ludzkością XXI wieku! Jesteśmy doskonali, skomputeryzowani, uzbrojeni w niezliczoną ilość broni i maszyn niszczących, chronieni antybiotykami, zaszczepieni. A mimo to, coś w niej, w tej epidemii, mówi, że tym razem reguły gry są zupełnie inne od tego, do czego przywykliśmy, i to do tego stopnia, iż można powiedzieć, że póki co, ta gra nie ma reguł. Co godzinę ze zgrozą liczymy chorych i zmarłych na wszystkich krańcach świata. I mimo wszystko, u stojącego na wprost nas wroga nie widać żadnych oznak zmęczenia, czy spowolnienia, w czasie gdy bez przeszkód zbiera żniwo. Kiedy używa naszych ciał, żeby się mnożyć. 

Coś jest w braku twarzy tej epidemii, w braku przemocy, jakby groziła wessaniem całego naszego jestestwa, które nagle wydaje się takie kruche i bezbronne. Nawet bezlik wypowiedzianych o niej w ostatnich miesiącach słów, nie zdołał z niej uczynić trochę bardziej zrozumiałej i przewidywalnej.

 „Zaraza nie jest na miarę człowieka - pisał Albert Camus w "Dżumie" - więc powiada się sobie, że zaraza jest nierzeczywista, to zły sen, który minie. Ale nie zawsze ów sen mija i, od złego snu do złego snu, to ludzie mijają, a humaniści przede wszystkim, ponieważ nie byli dość ostrożni. Nasi współobywatele nie ponosili większej winy niż inni; zapominali o skromności, tylko tyle, i myśleli, że wszystko jest jeszcze dla nich możliwe, co zakłada, że zarazy są niemożliwe. Nadal robili interesy, planowali podróże, i mieli poglądy. Jak mogli myśleć o dżumie, która przekreślała przyszłość”. (Przekład: Joanna Guze)

Wiemy już: Pewien procent społeczności zarazi się wirusem. Pewien procent umrze. W Stanach Zjednoczonych mówi się, że umrze ponad milion. Śmierć jest teraz bardzo namacalna. Ten kto może – wypiera ją. Ale ten, u kogo siła wyobraźni jest bardzo aktywna – jak na przykład u piszącego te słowa, i dlatego należy odnieść się do jego słów z powątpiewaniem – staje się ofiarą wyobraźni i scenariuszy, które się mnożą z prędkością nieustępującą prędkości zarażania wirusa. Niemal każdy kogo spotykam chce zabłysnąć różnymi możliwościami swej przyszłości w rulecie epidemii. Także moim życiem bez niego, jak jego życiem beze mnie. Każde spotkanie, każda rozmowa, mogą być ostatnie.  całość 

fot archiwum